શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 24

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ .
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ ॥

અર્થ

સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થતી સર્વ કામનાઓનો પૂર્ણપણે ત્યાગ કરીને, અને મન વડે જ ઇન્દ્રિયોના સમૂહને બધી બાજુથી સારી રીતે વશ કરીને —

શબ્દાર્થ

सङ्कल्पप्रभवान् – સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થતી
कामान् – કામનાઓને
त्यक्त्वा – ત્યાગ કરીને
सर्वान् – સર્વ
अशेषतः – પૂર્ણપણે, કંઈ બાકી રાખ્યા વિના
मनसा – મનથી
एव – જ
इन्द्रियग्रामम् – ઇન્દ્રિયોના સમૂહને
विनियम्य – સારી રીતે વશ કરીને
समन्ततः – બધી બાજુથી

અન્વય

सङ्कल्पप्रभवान् सर्वान् कामान् अशेषतः त्यक्त्वा मनसा एव इन्द्रियग्रामं समन्ततः विनियम्य —

સમજૂતી

યોગની વ્યાખ્યા આપ્યા પછી ભગવાન હવે ધ્યાનની આંતરિક પ્રક્રિયાને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. આ શ્લોક આગળના શ્લોક સાથે મળીને એક પૂરી સૂચના બનાવે છે. પહેલું પગલું છે — સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થતી સર્વ કામનાઓનો પૂરો ત્યાગ.

ભગવાન કામનાઓનું મૂળ બતાવે છે — ‘સંકલ્પપ્રભવ’. પહેલાં મનમાં કોઈ વસ્તુનો વિચાર આવે છે, પછી તેમાં સુખની કલ્પના થાય છે, અને ત્યારે તેની કામના જાગે છે. તેથી કામનાઓને મૂળથી મટાડવા તેમના મૂળ, સંકલ્પ,ને ઓળખવો પડશે. ‘સર્વાન્’ અને ‘અશેષતઃ’ — બે શબ્દો પર વિશેષ ભાર છે. કેટલીક કામનાઓ છોડીને કેટલીક બચાવી રાખવી પૂરતું નથી; જેમ નાની ચિનગારી પણ ફરી આગ બની શકે, તેમ બચેલી સૂક્ષ્મ વાસના ફરી મનને ખેંચી જાય છે. આચાર્ય શંકર આ જ અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે — કોઈ અવશેષ છોડ્યા વિના.

બીજું પગલું છે — ‘મનસૈવેન્દ્રિયગ્રામં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ’ — મનથી જ ઇન્દ્રિયોના સમૂહને બધી બાજુથી રોકવો. ઇન્દ્રિયોને બળજબરીથી નહીં, પરંતુ વિવેકી મનથી નિયંત્રિત કરવાની છે. મન જ્યારે સમજે છે કે વિષયોમાં સ્થાયી સુખ નથી, ત્યારે તે ઇન્દ્રિયોને તેમની તરફ દોડતાં સહજપણે રોકી લે છે. ‘સમન્તતઃ’ — બધી બાજુથી — એટલે જોવું, સાંભળવું, સ્વાદ, સ્પર્શ, ગંધ — કોઈ પણ દ્વારથી મન બહાર ન જાય.

આ બંને પગલાં — કામનાત્યાગ અને ઇન્દ્રિયસંયમ — ધ્યાન માટે ભૂમિ તૈયાર કરે છે. આગળનો શ્લોક બતાવે છે કે ત્યાર પછી મનને આત્મામાં કેવી રીતે સ્થિર કરવું.

સંદર્ભ

6.23માં યોગની વ્યાખ્યા અને ધીરજનો ઉપદેશ આપ્યો. આ શ્લોક ધ્યાનની આંતરિક પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે, જે 6.25માં પૂર્ણ થાય છે — ધીમે ધીમે ઉપરામ થવું અને મનને આત્મામાં સ્થિત કરવું.

જીવન-બોધ

કોઈ ઇચ્છા પાછળ દોડતાં પહેલાં તેના બીજ — એ પહેલા વિચાર —ને ઓળખતાં શીખો. વિચારના સ્તરે જ વિવેક વાપરો તો કામના પાંગરી જ શકતી નથી. ઇન્દ્રિયોને દબાવવા કરતાં મનને સમજાવવું વધુ સ્થાયી ઉપાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંકલ્પપ્રભવ: સંકલ્પ (કલ્પના)થી ઉત્પન્ન થતી
અશેષતઃ: કંઈ બચાવ્યા વિના, પૂર્ણપણે
ઇન્દ્રિયગ્રામ: ઇન્દ્રિયોનો સમૂહ