ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 37

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ .
aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati ॥

અર્થ

અર્જુન બોલ્યો — હે કૃષ્ણ! જે શ્રદ્ધાથી યુક્ત છે, પણ પૂરતો પ્રયત્ન કરી શકતો નથી અને જેનું મન (અંત સમયે) યોગથી વિચલિત થઈ જાય છે, તે યોગની સિદ્ધિ પામ્યા વિના કઈ ગતિને પામે છે?

શબ્દાર્થ

  • अयतिः – જે પૂરતો પ્રયત્ન કરી શકતો નથી, શિથિલ પ્રયત્નવાળો
  • श्रद्धया – શ્રદ્ધાથી
  • उपेतः – યુક્ત
  • योगात् – યોગથી
  • चलितमानसः – જેનું મન વિચલિત થયું છે
  • अप्राप्य – પ્રાપ્ત કર્યા વિના
  • योगसंसिद्धिम् – યોગની પૂર્ણ સિદ્ધિને
  • काम् – કઈ
  • गतिम् – ગતિને
  • कृष्ण – હે કૃષ્ણ
  • गच्छति – જાય છે

અન્વય

अर्जुनः उवाच — कृष्ण, श्रद्धया उपेतः (किन्तु) अयतिः योगात् चलितमानसः (पुरुषः) योगसंसिद्धिम् अप्राप्य कां गतिं गच्छति ?

સમજૂતી

ભગવાને કહ્યું હતું કે સંયમી અને પ્રયત્નશીલ વ્યક્તિ ઉપાયથી યોગ પામી શકે છે. અર્જુનના મનમાં હવે એક ઊંડી ચિંતા ઊઠે છે — અને આ ચિંતા લગભગ દરેક સાધકના મનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક ઊઠે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ સાચી શ્રદ્ધાથી સાધના શરૂ કરે, પણ કોઈ નબળાઈને લીધે પૂરો પ્રયત્ન ન કરી શકે, અને સિદ્ધિ પામે તે પહેલાં જીવન પૂરું થઈ જાય, તો તેનું શું થાય?

અર્જુન જે સાધકનું વર્ણન કરે છે, તેની ત્રણ વિશેષતાઓ છે. પહેલી — ‘શ્રદ્ધયોપેતઃ’, તે શ્રદ્ધાવાન છે; તે કોઈ પાખંડી કે સંશયી નથી. બીજી — ‘અયતિઃ’, તેનો પ્રયત્ન શિથિલ છે; મન છે, પણ પૂરો પુરુષાર્થ થઈ શકતો નથી. ત્રીજી — ‘યોગાચ્ચલિતમાનસઃ’, તેનું મન યોગથી વિચલિત થાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે એવી વ્યક્તિની સ્મૃતિ અંતકાળે યોગથી હટી જાય છે.

અર્જુનનો પ્રશ્ન માત્ર સૈદ્ધાંતિક નથી, અત્યંત વ્યક્તિગત છે. તેણે હમણાં જ સ્વીકાર્યું છે કે મન પવન જેવું ચંચળ છે. સ્વાભાવિક છે કે તે વિચારે — જો હું આ માર્ગે ચાલું અને નિષ્ફળ જાઉં, તો શું મારો બધો પ્રયાસ વ્યર્થ જશે? આ પ્રશ્ન ભગવાનને આધ્યાત્મિક પ્રગતિની નિરંતરતા અને પુનર્જન્મનું રહસ્ય સમજાવવાનો અવસર આપે છે.

સંદર્ભ

6.36માં ભગવાને કહ્યું કે સંયમી પ્રયત્નશીલ વ્યક્તિ યોગ પામી શકે છે. અહીં અર્જુન પૂછે છે કે જે અધૂરો રહી જાય તેનું શું થાય. આ પ્રશ્ન 6.38–39માં વધુ વિસ્તારથી આવે છે, અને ભગવાન તેનો ઉત્તર 6.40–45માં આપે છે.

જીવન-બોધ

‘ક્યાંક હું નિષ્ફળ ન જાઉં’ — આ ભય આપણને સારાં કાર્યો શરૂ કરતાં રોકે છે. અર્જુનની જેમ તમારા ભયને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં મૂકો; ઘણી વાર ઉત્તર આપણને ભયથી મુક્ત કરી દે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અયતિ
શિથિલ પ્રયત્નવાળો સાધક
ચલિતમાનસ
જેનું મન યોગથી હટી ગયું
યોગસંસિદ્ધિ
યોગની પૂર્ણ સિદ્ધિ, આત્મસાક્ષાત્કાર
ગતિ
મૃત્યુ પછીની અવસ્થા, પરિણતિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક