શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 20

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā .
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati ॥

અર્થ

જે અવસ્થામાં યોગના અભ્યાસથી નિરુદ્ધ થયેલું ચિત્ત ઉપરામ (શાંત) થાય છે, અને જેમાં યોગી પોતાના શુદ્ધ મનથી આત્માને જોતો પોતાના આત્મામાં જ સંતુષ્ટ રહે છે —

શબ્દાર્થ

यत्र – જે અવસ્થામાં
उपरमते – ઉપરામ થાય છે, શાંત થાય છે
चित्तम् – ચિત્ત
निरुद्धम् – નિરુદ્ધ, રોકેલું
योगसेवया – યોગના અભ્યાસથી
यत्र – જેમાં
च – અને
एव – જ
आत्मना – (શુદ્ધ) મન દ્વારા
आत्मानम् – આત્માને
पश्यन् – જોતાં
आत्मनि – આત્મામાં
तुष्यति – સંતુષ્ટ થાય છે

અન્વય

यत्र योगसेवया निरुद्धं चित्तम् उपरमते, यत्र च एव आत्मना आत्मानं पश्यन् आत्मनि तुष्यति —

સમજૂતી

આ શ્લોક 6.20થી 6.23 સુધી ચાલતા એક લાંબા વાક્યની શરૂઆત છે, જેમાં ભગવાન યોગની પરમ અવસ્થાનું વર્ણન કરે છે. અંતે (6.23) તેઓ કહે છે — ‘તેને જ યોગ જાણ.’ આ શ્લોકમાં એ અવસ્થાનાં બે લક્ષણ છે.

પહેલું — ‘યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગસેવયા’ — જ્યાં યોગના સતત સેવન (અભ્યાસ)થી રોકાયેલું ચિત્ત પૂર્ણપણે ઉપરામ થાય છે. ‘નિરુદ્ધ’ શબ્દ પતંજલિના યોગસૂત્રની ‘ચિત્તવૃત્તિનિરોધ’ની વ્યાખ્યાની યાદ અપાવે છે. વિચારોના તરંગો ધીમે ધીમે શાંત થતા જાય છે, જેમ પવન અટકતાં સરોવરનું પાણી સ્થિર થઈ જાય છે. ‘યોગસેવયા’ — યોગની ‘સેવા’ — શબ્દ બતાવે છે કે આ અવસ્થા ભક્તિભાવથી કરેલા લાંબા, નિષ્ઠાપૂર્ણ અભ્યાસથી આવે છે.

બીજું — ‘આત્મના આત્માનં પશ્યન્ આત્મનિ તુષ્યતિ’ — શુદ્ધ મનથી આત્માને જોઈને આત્મામાં જ સંતુષ્ટ થવું. સરોવર શાંત થાય ત્યારે તેનું તળિયું દેખાવા લાગે છે; તે જ રીતે શાંત ચિત્તમાં આત્માનું સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે. અને ત્યારે યોગીને સંતોષ માટે કોઈ બાહ્ય વસ્તુની જરૂર રહેતી નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે સમાધિથી શુદ્ધ થયેલા અંતઃકરણ દ્વારા તે પરમ ચૈતન્ય-જ્યોતિસ્વરૂપ આત્માને જુએ છે.

આ સંતોષ કોઈ સિદ્ધિનો નહીં, પોતાના સ્વરૂપની ઓળખનો સંતોષ છે. બહારની બધી તૃપ્તિઓ તેની સામે ફિક્કી છે.

સંદર્ભ

6.19માં દીવાની ઉપમાથી સ્થિર ચિત્તનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક (6.20) અને આગળના 6.21–22 મળીને યોગની પરમ અવસ્થાનું વર્ણન કરે છે, જેનો નિષ્કર્ષ 6.23માં છે.

જીવન-બોધ

આપણે સુખ હંમેશાં બહાર શોધીએ છીએ, પણ ઊંડો સંતોષ અંદર મળે છે. રોજ થોડી ક્ષણો શાંત બેસીને વિચારોને ધીમે ધીમે થંભવા દો; એ મૌનમાં જે સહજ પ્રસન્નતા અનુભવાય તેને ઓળખતાં શીખો.

મુખ્ય શબ્દો

નિરુદ્ધ ચિત્ત: વૃત્તિઓથી રહિત, શાંત કરેલું મન
ઉપરમ: શાંત થવું, થંભી જવું
યોગસેવા: યોગનો નિષ્ઠાપૂર્ણ, નિરંતર અભ્યાસ
આત્મતુષ્ટિ: આત્મામાં જ સંતોષ