ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 29

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani .
īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ ॥

અર્થ

યોગથી યુક્ત અંતઃકરણવાળો અને સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ રાખનાર યોગી પોતાના આત્માને સર્વ ભૂતો (પ્રાણીઓ)માં સ્થિત અને સર્વ ભૂતોને પોતાના આત્મામાં જુએ છે.

શબ્દાર્થ

  • सर्वभूतस्थम् – સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત
  • आत्मानम् – આત્માને
  • सर्वभूतानि – સર્વ પ્રાણીઓને
  • च – અને
  • आत्मनि – આત્મામાં
  • ईक्षते – જુએ છે
  • योगयुक्तात्मा – યોગથી યુક્ત અંતઃકરણવાળો
  • सर्वत्र – સર્વત્ર
  • समदर्शनः – સમાન દૃષ્ટિવાળો

અન્વય

योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः आत्मानं सर्वभूतस्थं सर्वभूतानि च आत्मनि ईक्षते ।

સમજૂતી

ધ્યાનની પરમ અવસ્થાનું વર્ણન કર્યા પછી ભગવાન હવે બતાવે છે કે એવો યોગી આંખો ખોલીને સંસારને કેવી રીતે જુએ છે. ધ્યાન માત્ર આસન પર બેસી રહેવાની અવસ્થા નથી; તેનું સાચું ફળ દૃષ્ટિનું રૂપાંતર છે. યોગી ‘સર્વત્ર સમદર્શન’ બને છે — બધે એક જ સત્ય જોનાર.

તેનું દર્શન બે દિશામાં ચાલે છે. પહેલું — ‘સર્વભૂતસ્થમાત્માનમ્’ — તે પોતાના આત્માને સર્વ પ્રાણીઓમાં જુએ છે. જે ચેતના તેની અંદર છે, તે જ કીડીમાં, વૃક્ષમાં, મિત્રમાં અને શત્રુમાં પણ છે. બીજું — ‘સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ’ — તે સર્વ પ્રાણીઓને પોતાના આત્મામાં જુએ છે. જેમ બધાં મોજાં એક જ સમુદ્રમાં ઊઠે છે, તેમ સર્વ પ્રાણીઓ એક જ ચેતનામાં સ્થિત છે.

આ શ્લોકની વ્યાખ્યામાં આચાર્યો વચ્ચે સૂક્ષ્મ ભેદ છે. આચાર્ય શંકરના અદ્વૈત દૃષ્ટિકોણથી તેનો અર્થ છે બ્રહ્મ અને આત્માની એકતાનો સાક્ષાત્કાર — એક જ આત્મા બ્રહ્માથી તૃણ સુધી સર્વમાં છે, અને સર્વ તેમાં જ કલ્પિત છે. આચાર્ય રામાનુજ મુજબ યોગી જુએ છે કે સર્વ જીવાત્માઓ, પ્રકૃતિથી અલગ થઈને, જ્ઞાનસ્વરૂપ હોવામાં સમાન છે; તેથી તે સર્વ આત્માઓને પોતાના આત્મા સમાન જુએ છે. બંને વ્યાખ્યામાં સમદર્શનનો નિષ્કર્ષ એક જ છે.

આ જ દૃષ્ટિ ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદમાં પણ મળે છે — જે સર્વ પ્રાણીઓને પોતાના આત્મામાં અને પોતાના આત્માને સર્વ પ્રાણીઓમાં જુએ છે, તે કોઈને ધિક્કારતો નથી. આ સમદર્શન જ સાચી કરુણા અને અહિંસાનું મૂળ છે.

સંદર્ભ

6.27–28માં ધ્યાનની પરમ અવસ્થાનો આનંદ કહ્યો. અહીં (6.29)થી 6.32 સુધી એ યોગીની દૃષ્ટિનું વર્ણન છે. આગળના શ્લોક (6.30)માં આ જ વાત ભગવાન પોતાના સંદર્ભમાં કહે છે — જે મને સર્વમાં અને સર્વને મારામાં જુએ છે.

જીવન-બોધ

બીજાઓમાં પોતાની જ ઝલક જોતાં શીખો. જ્યારે કોઈના દુઃખને પોતાનું દુઃખ અને કોઈના આનંદને પોતાનો આનંદ સમજવા લાગીએ, ત્યારે ઈર્ષ્યા, ધિક્કાર અને ભેદભાવ આપમેળે ઘટવા લાગે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સમદર્શન
સર્વમાં એક જ સત્ય જોવાની દૃષ્ટિ
યોગયુક્તાત્મા
જેનું અંતઃકરણ યોગથી યુક્ત છે
સર્વભૂતસ્થ
સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક