ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 15

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ .
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati ॥

અર્થ

આ રીતે મનને નિરંતર (પરમાત્મામાં) જોડતાં, સંયમિત મનવાળો યોગી મારામાં સ્થિત, નિર્વાણની પરાકાષ્ઠારૂપ પરમ શાંતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

શબ્દાર્થ

  • युञ्जन् – જોડતાં, લગાડતાં
  • एवम् – આ રીતે
  • सदा – સદા, નિરંતર
  • आत्मानम् – મનને
  • योगी – યોગી
  • नियतमानसः – સંયમિત મનવાળો
  • शान्तिम् – શાંતિને
  • निर्वाणपरमाम् – નિર્વાણ (મોક્ષ) જેની પરાકાષ્ઠા છે
  • मत्संस्थाम् – મારામાં સ્થિત
  • अधिगच्छति – પ્રાપ્ત કરે છે

અન્વય

एवं सदा आत्मानं युञ्जन् नियतमानसः योगी मत्संस्थां निर्वाणपरमां शान्तिम् अधिगच्छति ।

સમજૂતી

ધ્યાનની વિધિ બતાવ્યા પછી ભગવાન તેનું ફળ કહે છે. ‘એવમ્’ — આ રીતે, એટલે કે 6.10–14માં કહેલી વિધિ પ્રમાણે — ‘સદા’ અભ્યાસ કરનાર યોગી પરમ શાંતિ પામે છે. ‘સદા’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે; એક-બે વાર ધ્યાન કરવાથી નહીં, નિરંતર અભ્યાસથી આ ફળ મળે છે.

આ શાંતિ સામાન્ય શાંતિ નથી. સંસારમાં પણ શાંતિની ક્ષણો આવે છે — કોઈ ઇચ્છા પૂરી થાય ત્યારે, થાક પછીના આરામમાં, સુંદર દૃશ્ય જોઈને. પરંતુ તે ક્ષણિક છે અને બાહ્ય પરિસ્થિતિ પર આધારિત છે. ભગવાન જે શાંતિની વાત કરે છે તે ‘નિર્વાણપરમા’ છે — જેની પરાકાષ્ઠા નિર્વાણ, એટલે કે મોક્ષ કે સંસાર-બંધનની પૂર્ણ નિવૃત્તિ છે. તે દીવો હોલવાઈ જવા જેવી શૂન્યતા નથી, પરંતુ સર્વ અશાંતિ હોલવાઈ જવાથી પ્રગટતી પૂર્ણતા છે.

અને આ શાંતિ ‘મત્સંસ્થા’ છે — ભગવાનમાં સ્થિત. અર્થાત્ યોગીની શાંતિનો આધાર કોઈ વસ્તુ કે પરિસ્થિતિ નહીં, પરમાત્મા પોતે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ શાંતિ મારામાં — પરમેશ્વરમાં — સ્થિત છે, અને તેની ચરમ અવસ્થા મોક્ષ છે. આચાર્ય રામાનુજ તેને ભગવાનના સાન્નિધ્યમાં મળતી પરમ આનંદમયી શાંતિ કહે છે.

આ રીતે ધ્યાનનું અંતિમ ફળ માત્ર માનસિક સ્વાસ્થ્ય નથી, ભગવત્પ્રાપ્તિ છે. આગળના શ્લોકોમાં ભગવાન બતાવશે કે આ સાધનાને સફળ બનાવવા દૈનિક જીવનમાં કેવું સંતુલન જોઈએ.

સંદર્ભ

6.10–14માં ધ્યાનની વિધિ કહી; આ શ્લોક તેનું ફળ બતાવે છે. આગળના બે શ્લોકો (6.16–17)માં ભગવાન આહાર, નિદ્રા અને કર્મમાં સંતુલન — ‘યુક્ત’ જીવન —ની આવશ્યકતા બતાવે છે.

જીવન-બોધ

સાચી શાંતિ કોઈ વસ્તુ મળવાથી નહીં, મન ઈશ્વરમાં ટકવાથી આવે છે. નિયમિત, ધીરજભર્યા અભ્યાસથી જ આ શાંતિ સ્થાયી બને છે. રોજ થોડું, પણ ચૂક્યા વિના, ધ્યાન કરો.

મુખ્ય શબ્દો

નિયતમાનસ
જેનું મન સંયમમાં છે
નિર્વાણ
સંસાર-બંધનની પૂર્ણ નિવૃત્તિ, મોક્ષ
મત્સંસ્થા
ભગવાનમાં સ્થિત (શાંતિ)

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક