ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 30

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati .
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati ॥

અર્થ

જે મને સર્વત્ર જુએ છે અને સર્વને મારામાં જુએ છે, તેના માટે હું ક્યારેય અદૃશ્ય (ઓઝલ) થતો નથી અને તે પણ મારા માટે ક્યારેય અદૃશ્ય થતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • यः – જે
  • माम् – મને
  • पश्यति – જુએ છે
  • सर्वत्र – સર્વત્ર
  • सर्वम् – સર્વને
  • च – અને
  • मयि – મારામાં
  • तस्य – તેના માટે
  • अहम् – હું
  • न – નહીં
  • प्रणश्यामि – અદૃશ્ય થાઉં છું, ઓઝલ થાઉં છું
  • सः – તે
  • मे – મારા માટે
  • प्रणश्यति – અદૃશ્ય થાય છે

અન્વય

यः मां सर्वत्र पश्यति, सर्वं च मयि पश्यति, तस्य अहं न प्रणश्यामि, सः च मे न प्रणश्यति ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને આત્માની સર્વવ્યાપકતાની વાત કરી; હવે તેઓ એ જ સત્યને પોતાની સાથે જોડીને કહે છે — ‘મને સર્વત્ર જુઓ.’ અહીં ધ્યાનયોગ ભક્તિયોગ સાથે મળી જાય છે. સર્વવ્યાપક આત્મા કોઈ અમૂર્ત સિદ્ધાંત નથી, સ્વયં ભગવાન છે.

જે ભક્ત ભગવાનને સર્વત્ર જુએ છે — સૂર્યના પ્રકાશમાં, ફૂલની સુગંધમાં, માના સ્નેહમાં, અરે મુશ્કેલીઓમાં પણ — અને સર્વને ભગવાનમાં જ સ્થિત જુએ છે, તેના માટે એક અદ્ભુત વચન છે: ‘તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ’ — હું તેના માટે ક્યારેય ઓઝલ થતો નથી. ‘પ્રણશ્યામિ’નો શાબ્દિક અર્થ ‘નષ્ટ થવું’ છે, પણ અહીં ભાવ છે ‘દૃષ્ટિથી ઓઝલ થવું’. એવા ભક્તને ભગવાનનો વિયોગ ક્યારેય થતો નથી, કારણ કે તે જ્યાં જુએ ત્યાં ભગવાન જ દેખાય છે.

અને બીજું, એનાથી પણ મધુર વચન — ‘સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ’ — તે પણ મારા માટે ક્યારેય ઓઝલ થતો નથી. આ ભગવાનનું પોતાના ભક્ત પ્રત્યેનું વચન છે કે તેઓ તેને ક્યારેય છોડતા નથી, તેની રક્ષા કરે છે, તેના પર સદા કૃપાદૃષ્ટિ રાખે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન અને એવા જ્ઞાની વચ્ચે એકાત્મતા છે, તેથી પરોક્ષતા (અંતર) રહેતી નથી. આચાર્ય રામાનુજ તેને ભગવાન અને ભક્ત વચ્ચેના પરસ્પર પ્રેમનો સંબંધ કહે છે — જેમ ભક્ત ભગવાનને ભૂલતો નથી, તેમ ભગવાન પણ તેને ભૂલતા નથી.

આ શ્લોક બતાવે છે કે આધ્યાત્મિક જીવનની પરાકાષ્ઠા એક સતત, જીવંત સંબંધ છે — એવો સંબંધ જેમાં અંતર અને વિયોગને સ્થાન જ નથી.

સંદર્ભ

6.29માં યોગીની સર્વાત્મદૃષ્ટિનું વર્ણન હતું; આ શ્લોક તેને ભગવાનના દર્શન સાથે જોડે છે. આગળનો શ્લોક (6.31) કહે છે કે એકત્વમાં સ્થિત એવો યોગી કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં રહેતાં ભગવાનમાં જ રહે છે.

જીવન-બોધ

દિવસ દરમિયાન થોડી ક્ષણો થોભીને તમારી આસપાસ — પ્રકૃતિ, લોકો અને ઘટનાઓમાં — ઈશ્વરની હાજરી અનુભવવાનો અભ્યાસ કરો. જે બધે ઈશ્વરને જુએ છે, તે ક્યારેય એકલો હોતો નથી.

મુખ્ય શબ્દો

સર્વત્ર દર્શન
બધે ભગવાનને જોવા
પ્રણશ્યતિ
ઓઝલ થાય છે, દૂર થાય છે
એકત્વ
ભક્ત અને ભગવાનનો અતૂટ સંબંધ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક