શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 4

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate .
sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate ॥

અર્થ

જ્યારે સાધક ન તો ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં આસક્ત થાય છે અને ન કર્મોમાં, ત્યારે સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ કરનાર તે પુરુષ યોગારૂઢ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

यदा – જ્યારે
हि – નિશ્ચયથી
न – નહીં
इन्द्रियार्थेषु – ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં
कर्मसु – કર્મોમાં
अनुषज्जते – આસક્ત થાય છે
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी – સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ કરનાર
योगारूढः – યોગમાં આરૂઢ
तदा – ત્યારે
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

यदा हि (साधकः) न इन्द्रियार्थेषु न कर्मसु अनुषज्जते, तदा सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढः उच्यते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ‘યોગારૂઢ’ શબ્દ આવ્યો હતો; અહીં ભગવાન તેની ઓળખ આપે છે. યોગારૂઢ થવાની ત્રણ કસોટીઓ છે — ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં આસક્તિ ન હોવી, કર્મોમાં આસક્તિ ન હોવી અને સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ.

ઇન્દ્રિયોના વિષયો — રૂપ, રસ, ગંધ, શબ્દ, સ્પર્શ — સંસારમાં રહે જ છે; યોગારૂઢ તેમનાથી ભાગતો નથી, પરંતુ તેમને વળગતો પણ નથી. એ જ રીતે કર્મો પણ થતાં રહે છે, પણ ‘હું કરું છું, આ મારું છે, તેનું ફળ મને મળવું જોઈએ’ — આ લગાવ તેનામાં રહેતો નથી. આસક્તિ જ બંધન છે; વસ્તુ કે ક્રિયા પોતે બંધન નથી.

ત્રીજી અને સૌથી ઊંડી કસોટી છે ‘સર્વસંકલ્પસંન્યાસ’. આસક્તિનું મૂળ સંકલ્પ છે — મન પહેલાં કલ્પે છે કે અમુક વસ્તુ સુખ આપશે, પછી તેની કામના જાગે છે, પછી તેમાં લગાવ થાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે સંકલ્પ જ કામ અને કર્મ બંનેનું કારણ છે; સંકલ્પ જ ન રહે તો વિષય અને કર્મમાં આસક્તિનો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નથી.

આ રીતે યોગારૂઢ અવસ્થા કોઈ બાહ્ય પદ નથી, પરંતુ અંદરની એવી સ્વતંત્રતા છે જેમાં સંસારની કોઈ વસ્તુ મનને ખેંચી શકતી નથી.

સંદર્ભ

6.3માં આરુરુક્ષુ અને યોગારૂઢનો ભેદ બતાવ્યો. આ શ્લોક યોગારૂઢનું લક્ષણ આપે છે. ત્યાર પછી 6.5–6માં ભગવાન કહેશે કે આ ઉન્નતિ પોતાના પ્રયત્નથી જ શક્ય છે — મનુષ્ય પોતે જ પોતાનો મિત્ર કે શત્રુ છે.

જીવન-બોધ

તમારી પ્રગતિને આ કસોટીએ ચકાસો — શું વસ્તુઓ અને કામ તમને ખેંચે છે, કે તમે તેમને સહજ ભાવે વાપરી શકો છો? જેટલા સંકલ્પ અને લગાવ ઓછા, તેટલી સ્વતંત્રતા અને શાંતિ વધારે.

મુખ્ય શબ્દો

ઇન્દ્રિયાર્થ: ઇન્દ્રિયોના વિષયો — શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ
અનુષંગ: આસક્તિ, વળગણ
સર્વસંકલ્પસંન્યાસ: સર્વ કામનામૂલક સંકલ્પોનો પૂર્ણ ત્યાગ