શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 12

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ .
upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye ॥

અર્થ

તે આસન પર બેસીને, મનને એકાગ્ર કરીને તથા ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને વશમાં રાખીને, અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે યોગનો અભ્યાસ કરવો.

શબ્દાર્થ

तत्र – ત્યાં, તેના પર
एकाग्रम् – એક લક્ષ્ય પર ટકેલું
मनः – મનને
कृत्वा – કરીને
यतचित्तेन्द्रियक्रियः – ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને સંયમિત રાખનાર
उपविश्य – બેસીને
आसने – આસન પર
युञ्ज्यात् – અભ્યાસ કરે, જોડે
योगम् – યોગનો
आत्मविशुद्धये – અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે

અન્વય

तत्र आसने उपविश्य मनः एकाग्रं कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः (सन्) आत्मविशुद्धये योगं युञ्ज्यात् ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં આસન તૈયાર કર્યું; હવે તેના પર બેસીને શું કરવું તે કહ્યું છે. અહીં ધ્યાનનો કેન્દ્રીય અભ્યાસ છે — ‘એકાગ્રં મનઃ કૃત્વા’, મનને એકાગ્ર કરવું. સામાન્ય રીતે મન અનેક દિશામાં વિખરાયેલું રહે છે — ક્યારેક ભૂતકાળની વાતોમાં, ક્યારેક ભવિષ્યની ચિંતામાં, ક્યારેક ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં. એકાગ્રતા એટલે આ વિખરાયેલાં કિરણોને એક બિંદુ પર ભેગાં કરવાં, જેમ બિલોરી કાચ સૂર્યનાં કિરણોને એક બિંદુ પર કેન્દ્રિત કરે છે.

આ માટે ‘યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ’ થવું જરૂરી છે — ચિત્તની ક્રિયાઓ (વિચારોની દોડ) અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ (જોવું, સાંભળવું વગેરેની બાહ્ય વૃત્તિ) — બંને સંયમમાં હોય. ઇન્દ્રિયો બારીઓ જેવી છે; જો તે ખુલ્લી રહે તો બહારનો પવન અંદરના દીવાને હલાવતો રહે છે. ધ્યાનમાં આ બારીઓ ધીમે ધીમે બંધ કરવાની હોય છે.

સૌથી મહત્ત્વનો છે આ અભ્યાસનો હેતુ — ‘આત્મવિશુદ્ધયે’, અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે. ભગવાન ધ્યાનને કોઈ ચમત્કારિક શક્તિ, દેખાડા કે માત્ર માનસિક આરામ માટે નથી કહેતા. તેનો હેતુ છે મનના રાગ, દ્વેષ, કામના વગેરે મેલને ધોવો, જેથી શુદ્ધ મનમાં આત્મા કે પરમાત્માનો પ્રકાશ સ્પષ્ટ ઝળકી શકે. આચાર્ય શંકર કહે છે — અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે; અને આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે આ શુદ્ધિ આત્મસાક્ષાત્કારનાં બંધનો દૂર કરવા માટે છે.

આમ આ શ્લોકમાં ધ્યાનનાં ત્રણ તત્ત્વ છે — યોગ્ય સ્થિતિમાં બેસવું, મનને એક લક્ષ્ય પર ટકાવવું, અને સાચો હેતુ રાખવો. આગળના શ્લોકમાં શરીરની મુદ્રાનું સૂક્ષ્મ વર્ણન આવે છે.

સંદર્ભ

6.11માં આસનની સ્થાપના બતાવી; આ શ્લોક તેના પર બેસીને મનને એકાગ્ર કરવાની વાત કરે છે. આગળના શ્લોક (6.13)માં શરીર, માથું અને ગરદનની સ્થિતિ તથા દૃષ્ટિ વિશે સૂચના છે.

જીવન-બોધ

ધ્યાનનો હેતુ માત્ર તણાવ ઘટાડવાનો નથી, અંદરની શુદ્ધિ છે. ધ્યાન દરમિયાન મન વારંવાર ભટકે તો નિરાશ ન થાઓ; તેને ધીરજથી એક જ લક્ષ્ય — શ્વાસ, મંત્ર કે ઇષ્ટ-રૂપ — પર પાછું લાવતા રહો. આ જ એકાગ્રતાનો અભ્યાસ છે.

મુખ્ય શબ્દો

એકાગ્ર: એક જ લક્ષ્ય પર સ્થિર મન
યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિય: મન અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ પર સંયમ રાખનાર
આત્મવિશુદ્ધિ: અંતઃકરણની શુદ્ધિ