ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 17

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu .
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā ॥

અર્થ

જેનો આહાર અને વિહાર (હરવું-ફરવું, મનોરંજન) યોગ્ય છે, જેના કર્મોમાં પ્રયત્ન સંતુલિત છે અને જેનું ઊંઘવું-જાગવું નિયમિત છે, તેના માટે આ યોગ સર્વ દુઃખોનો નાશ કરનાર બને છે.

શબ્દાર્થ

  • युक्ताहारविहारस्य – યોગ્ય આહાર અને વિહાર કરનારનો
  • युक्तचेष्टस्य – સંતુલિત પ્રયત્ન કરનારનો
  • कर्मसु – કર્મોમાં
  • युक्तस्वप्नावबोधस्य – યોગ્ય સમયે ઊંઘનાર અને જાગનારનો
  • योगः – યોગ
  • भवति – થાય છે
  • दुःखहा – દુઃખોનો નાશ કરનાર

અન્વય

युक्ताहारविहारस्य कर्मसु युक्तचेष्टस्य युक्तस्वप्नावबोधस्य (पुरुषस्य) दुःखहा योगः भवति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાનું ‘સંતુલિત જીવન’નું સૂત્ર છે, અને ધ્યાન-વિધિનો અત્યંત મહત્ત્વનો ભાગ છે. ગયા શ્લોકમાં ભગવાને અતિરેકોનો નિષેધ કર્યો; હવે તેઓ બતાવે છે કે સાચું જીવન કેવું હોય. વારંવાર વપરાયેલો ‘યુક્ત’ શબ્દ એટલે — યોગ્ય, માપસરનું, સંતુલિત, ન વધારે ન ઓછું.

પહેલું છે ‘યુક્ત આહાર’ — ભોજન પૌષ્ટિક, સાત્ત્વિક, યોગ્ય માત્રામાં અને યોગ્ય સમયે હોય. આહાર માત્ર પેટ ભરવાનું સાધન નથી; તે મનની ગુણવત્તાને પણ અસર કરે છે. બીજું છે ‘યુક્ત વિહાર’ — હરવું-ફરવું, વ્યાયામ, મનોરંજન પણ મર્યાદિત હોય. શરીરને નિષ્ક્રિય પણ ન રાખો અને થકવીને ચૂર પણ ન કરો.

ત્રીજું છે ‘કર્મસુ યુક્તચેષ્ટા’ — પોતાનાં કર્તવ્ય-કર્મોમાં સંતુલિત પ્રયત્ન. કામથી ભાગવું પણ યોગ્ય નથી અને કામમાં એટલા ડૂબી જવું પણ નહીં કે શરીર, પરિવાર અને સાધના માટે સમય જ ન રહે. ચોથું છે ‘યુક્ત સ્વપ્નાવબોધ’ — ઊંઘવા અને જાગવાનો નિયમિત સમય. અનિયમિત ઊંઘ મનની સ્થિરતાને સૌથી પહેલાં તોડે છે.

આવા સંતુલિત જીવનવાળા માટે યોગ ‘દુઃખહા’ બની જાય છે — સર્વ દુઃખોનો નાશ કરનાર. ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે ભગવાન ધ્યાનને દૈનિક જીવનથી અલગ કરતા નથી. આસન પર વિતાવેલો એક કલાક બાકીના ત્રેવીસ કલાકના જીવનથી જ પોષાય છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે આ સંતુલન જ યોગના અભ્યાસને સહજ અને સ્થાયી બનાવે છે. આજના સમયમાં, જ્યારે અનિયમિત ભોજન, મોડી રાત સુધી જાગવું અને વધારાનો કાર્યભાર સામાન્ય છે, ત્યારે આ શ્લોક વધુ પ્રાસંગિક છે.

સંદર્ભ

6.16માં અતિરેકોનો નિષેધ હતો; આ શ્લોક તેનું સકારાત્મક પાસું છે અને ધ્યાન-વિધિ (6.10–17)ને પૂર્ણ કરે છે. આગળના શ્લોક (6.18)થી ભગવાન બતાવે છે કે યોગીને ‘યુક્ત’ ક્યારે કહેવાય અને સમાધિની અવસ્થા કેવી હોય.

જીવન-બોધ

તમારી દિનચર્યાની સમીક્ષા કરો — ભોજનનો સમય, ઊંઘનો સમય, કામના કલાકો અને આરામ. નાના-નાના સુધારા, જેમ કે સમયસર સૂવું, હળવું અને તાજું ભોજન, અને કામ વચ્ચે વિરામ, માત્ર ધ્યાન જ નહીં, આખા જીવનને દુઃખરહિત અને પ્રસન્ન બનાવી શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

યુક્ત
યોગ્ય, સંતુલિત, માપસરનું
આહાર-વિહાર
ભોજન તથા હરવું-ફરવું, મનોરંજન
ચેષ્ટા
પ્રયત્ન, ક્રિયા
દુઃખહા
દુઃખનો નાશ કરનાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક