શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 32

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo.arjuna .
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ ॥

અર્થ

હે અર્જુન! જે યોગી પોતાની ઉપમાથી (પોતાના સમાન માનીને) સર્વ પ્રાણીઓનાં સુખ અને દુઃખને સમાન રીતે જુએ છે, તે પરમ શ્રેષ્ઠ યોગી મનાયો છે.

શબ્દાર્થ

आत्मौपम्येन – પોતાની ઉપમાથી, પોતાના સમાન માનીને
सर्वत्र – સર્વત્ર, સર્વ પ્રાણીઓમાં
समम् – સમાન રીતે
पश्यति – જુએ છે
यः – જે
अर्जुन – હે અર્જુન
सुखम् – સુખને
वा – અથવા
यदि वा – કે પછી
दुःखम् – દુઃખને
सः – તે
योगी – યોગી
परमः – પરમ, સર્વશ્રેષ્ઠ
मतः – મનાયો છે

અન્વય

अर्जुन, यः आत्मौपम्येन सर्वत्र सुखं वा यदि वा दुःखं समं पश्यति, सः योगी परमः मतः ।

સમજૂતી

ધ્યાનયોગના ઉપદેશનો આ અત્યંત સુંદર સમાપન-શ્લોક છે, અને તેમાં ગીતાની નૈતિકતાનો સાર છે. ભગવાન ‘પરમ યોગી’ની વ્યાખ્યા કોઈ અલૌકિક શક્તિ કે લાંબી સમાધિથી નહીં, પરંતુ કરુણાથી કરે છે.

ચાવી છે ‘આત્મૌપમ્યેન’ — પોતાની ઉપમાથી. જેમ મને સુખ પ્રિય છે અને દુઃખ અપ્રિય, તેમ દરેક પ્રાણીને સુખ પ્રિય અને દુઃખ અપ્રિય છે. જે આ સત્યને માત્ર બુદ્ધિથી નહીં, હૃદયથી અનુભવે છે, તે બીજાનું દુઃખ જોઈને તેને પોતાના દુઃખની જેમ અનુભવે છે અને બીજાનું સુખ જોઈને પોતાના સુખની જેમ પ્રસન્ન થાય છે. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કહે છે — જેમ સુખ મને અનુકૂળ છે, તેમ સર્વ પ્રાણીઓને; જેમ દુઃખ મને પ્રતિકૂળ છે, તેમ સર્વને — એમ જોઈને તે કોઈ પ્રત્યે પ્રતિકૂળ આચરણ કરતો નથી, એટલે કે અહિંસક હોય છે.

આ દૃષ્ટિ 6.29ના સમદર્શનનું વ્યાવહારિક રૂપ છે. ત્યાં યોગી સર્વમાં એક આત્મા જુએ છે; અહીં તે એ દર્શનને આચરણમાં ઉતારે છે. જેનામાં આ સંવેદના નથી, તે ગમે તેટલું ધ્યાન કરે, પરમ યોગી કહેવાય નહીં. અને જેનામાં આ સંવેદના છે, તે સહજપણે બીજાનું હિત કરશે, કોઈને પીડા નહીં આપે.

આચાર્ય રામાનુજ તેનો બીજો અર્થ પણ આપે છે — યોગી પોતાનાં અને બીજાનાં સુખ-દુઃખ પ્રત્યે સમાન રીતે અનાસક્ત હોય છે, કારણ કે તે જાણે છે કે આત્માને તેમની સાથે સંબંધ નથી. બંને અર્થ એકબીજાના પૂરક છે — અંદર સમતા, બહાર કરુણા.

સંદર્ભ

6.29–31માં યોગીના સમદર્શન અને ભગવાનમાં સ્થિતિનું વર્ણન હતું; આ શ્લોક એ સમદર્શનને કરુણા રૂપે પૂર્ણ કરે છે. ત્યાર પછી (6.33) અર્જુન મનની ચંચળતા વિશે પોતાનો સંદેહ પ્રગટ કરે છે.

જીવન-બોધ

કોઈની સાથે કંઈ કરતાં પહેલાં પોતાને પૂછો — ‘જો આ મારી સાથે થાય તો મને કેવું લાગે?’ આ સરળ પ્રશ્ન જ ‘આત્મૌપમ્ય’નો અભ્યાસ છે, જે આપણને દયાળુ, ન્યાયપ્રિય અને અહિંસક બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

આત્મૌપમ્ય: બીજાને પોતાના સમાન માનીને જોવા
પરમ યોગી: સર્વશ્રેષ્ઠ યોગી
કરુણા: બીજાના દુઃખને પોતાનું અનુભવવું