ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 36

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ .
vaśyātmanā tu yatatā śakyo.avāptumupāyataḥ ॥

અર્થ

જેનું મન સંયમિત નથી, તેના માટે યોગ પ્રાપ્ત કરવો કઠિન છે — એવો મારો મત છે; પરંતુ જેણે મનને વશ કર્યું છે અને જે પ્રયત્નશીલ છે, તે યોગ્ય ઉપાયથી તેને પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

શબ્દાર્થ

  • असंयतात्मना – જેનું મન સંયમિત નથી તેના દ્વારા
  • योगः – યોગ
  • दुष्प्रापः – મુશ્કેલીથી પ્રાપ્ત થનારો
  • इति – એમ
  • मे – મારો
  • मतिः – મત
  • वश्यात्मना – વશ કરેલા મનવાળા દ્વારા
  • तु – પરંતુ
  • यतता – પ્રયત્ન કરનાર દ્વારા
  • शक्यः – શક્ય છે
  • अवाप्तुम् – પ્રાપ્ત કરવો
  • उपायतः – યોગ્ય ઉપાયથી

અન્વય

असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः; तु वश्यात्मना यतता उपायतः (योगः) अवाप्तुं शक्यः ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને અભ્યાસ અને વૈરાગ્યના ઉપાય કહ્યા. હવે તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે યોગની સફળતા શાના પર આધારિત છે. બે પ્રકારના લોકો છે — અસંયતાત્મા અને વશ્યાત્મા.

‘અસંયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપઃ’ — જેણે અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય દ્વારા મનને સંયમિત કર્યું નથી, તેના માટે યોગ અત્યંત કઠિન છે. ભગવાન તેને ‘મે મતિઃ’ — મારો નિશ્ચિત મત — કહીને ભાર મૂકે છે. કોઈ વ્યક્તિ ધ્યાનનાં ગમે તેટલાં પુસ્તકો વાંચે કે ગમે તેટલી પદ્ધતિઓ શીખે, જો દૈનિક જીવનમાં સંયમ નથી, તો ધ્યાનમાં સફળતા મળતી નથી.

‘વશ્યાત્મના તુ યતતા શક્યોઽવાપ્તુમુપાયતઃ’ — પરંતુ જેણે મનને વશ કર્યું છે, જે સતત પ્રયત્નશીલ છે (યતતા), તે ‘ઉપાય’થી તેને પામી શકે છે. અહીં ત્રણ વાત જરૂરી છે: સંયમ, પ્રયત્ન અને સાચો ઉપાય. ‘ઉપાયતઃ’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે — માત્ર પરિશ્રમ પૂરતો નથી; સાચી દિશામાં, સાચી રીતથી કરેલો પરિશ્રમ જોઈએ. આચાર્ય શંકર આ ઉપાયને અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય જ કહે છે.

આ શ્લોક અર્જુનને આશ્વસ્ત કરે છે કે યોગ અશક્ય નથી, પરંતુ સાચી સાધનાથી પ્રાપ્ય છે. પરંતુ સાથે જ એક બીજો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે — જો કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રયત્ન કરે, પણ આ જીવનમાં સિદ્ધિ ન પામી શકે, તો તેનું શું થાય? એ જ પ્રશ્ન અર્જુન આગળના શ્લોકમાં પૂછે છે.

સંદર્ભ

6.35માં અભ્યાસ અને વૈરાગ્યનો ઉપાય કહ્યો; આ શ્લોક બતાવે છે કે સંયમ અને પ્રયત્ન સાથે ઉપાય કરનાર જ યોગ પામે છે. ત્યાર પછી (6.37–39) અર્જુન યોગથી વિચલિત થયેલા સાધકની ગતિ વિશે પ્રશ્ન કરે છે.

જીવન-બોધ

સફળતા માટે ત્રણ વસ્તુ જોઈએ — આત્મસંયમ, સતત પ્રયત્ન અને સાચી રીત. જીવનના કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં, માત્ર મહેનત નહીં, સાચી દિશામાં કરેલી શિસ્તબદ્ધ મહેનત જ ફળ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અસંયતાત્મા
જેનું મન સંયમિત નથી
વશ્યાત્મા
જેણે મનને વશ કર્યું છે
ઉપાય
સાચું સાધન, યોગ્ય રીત
દુષ્પ્રાપ
મુશ્કેલીથી પ્રાપ્ત થનારું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક