શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 13

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ .
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan ॥

અર્થ

શરીર, માથું અને ગરદનને સીધાં, સમ અને અચળ રાખીને સ્થિર થઈ, પોતાની નાસિકાના અગ્રભાગ પર દૃષ્ટિ ટકાવીને અને આજુબાજુ દિશાઓમાં ન જોતાં —

શબ્દાર્થ

समम् – સીધું, એક રેખામાં
कायशिरोग्रीवम् – શરીર, માથું અને ગરદનને
धारयन् – ધારણ કરીને, રાખીને
अचलम् – અચળ, ન હલાવતાં
स्थिरः – સ્થિર થઈને
सम्प्रेक्ष्य – સારી રીતે જોઈને, દૃષ્ટિ ટકાવીને
नासिकाग्रम् – નાકના અગ્રભાગને
स्वम् – પોતાના
दिशः – દિશાઓને
च – અને
अनवलोकयन् – ન જોતાં

અન્વય

कायशिरोग्रीवं समम् अचलं धारयन् स्थिरः (सन्) स्वं नासिकाग्रं सम्प्रेक्ष्य दिशः च अनवलोकयन् —

સમજૂતી

હવે ભગવાન ધ્યાનની શારીરિક મુદ્રાની સૂક્ષ્મ સૂચના આપે છે. પહેલી સૂચના છે — ધડ, માથું અને ગરદન એક સીધી રેખામાં હોય. વાંકી પીઠથી શ્વાસ રુંધાય છે, આળસ અને ઊંઘ આવે છે; બહુ તંગ પીઠથી થાક લાગે છે. સીધી, સહજ કરોડરજ્જુ જાગૃતિનો આધાર છે. યોગ-પરંપરામાં મનાય છે કે સીધી કરોડથી પ્રાણનો પ્રવાહ સહજ થાય છે અને મન સતર્ક રહે છે.

બીજી સૂચના છે ‘અચલં સ્થિરઃ’ — શરીર અચળ હોય. ધ્યાનમાં વારંવાર હલવું, ખંજવાળવું, પગ બદલવા મનને પણ અસ્થિર કરે છે. શરૂઆતમાં આ અઘરું લાગે, પણ અભ્યાસથી શરીર થોડો સમય મૂર્તિની જેમ શાંત રહેતાં શીખી જાય છે, અને ત્યારે મન પણ શાંત થવા લાગે છે.

ત્રીજી સૂચના દૃષ્ટિ વિશે છે — ‘સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વમ્’. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે તેનો અર્થ નાકની અણીને તાકી રહેવું નથી; અહીં ‘ઇવ’ (જાણે)નો ભાવ સમજવો. એટલે કે આંખો અર્ધખુલ્લી અને દૃષ્ટિ નીચે તરફ, જાણે નાસિકાના અગ્રભાગ પર ટકેલી હોય. તેથી આંખો આમતેમ ભટકતી નથી, અને પૂરી બંધ આંખોથી આવતી ઊંઘ પણ આવતી નથી. મુખ્ય વાત અંદર તરફનું ધ્યાન છે, બહારની અણી નહીં.

ચોથી સૂચના — ‘દિશશ્ચાનવલોકયન્’, દિશાઓમાં ન જોવું. આંખોની ચંચળતા મનની ચંચળતાનું પ્રતિબિંબ છે. આંખો સ્થિર થાય છે ત્યારે મન પણ સ્થિર થવા લાગે છે. આ રીતે શરીરની સાચી મુદ્રા મનની સાચી અવસ્થા માટે ભૂમિ તૈયાર કરે છે.

સંદર્ભ

6.12માં આસન પર બેસીને મન એકાગ્ર કરવાની વાત થઈ; આ શ્લોક શરીરની મુદ્રા અને દૃષ્ટિનું વર્ણન કરે છે. આગળનો શ્લોક (6.14) એ જ વાક્ય પૂરું કરતાં મનની આંતરિક અવસ્થા — શાંતિ, નિર્ભયતા, બ્રહ્મચર્ય અને ભગવાનમાં ચિત્ત — બતાવે છે.

જીવન-બોધ

ધ્યાન કે પ્રાર્થનામાં બેસો ત્યારે કરોડ સીધી, શરીર સ્થિર અને આંખો શાંત રાખો. શરીરને સંભાળવું એ મનને સંભાળવાનું પહેલું પગલું છે. દિવસભરના કામમાં પણ સારી મુદ્રા સતર્કતા અને ઊર્જા જાળવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

કાયશિરોગ્રીવ: ધડ, માથું અને ગરદન
નાસિકાગ્ર: નાકનો અગ્રભાગ; અહીં અર્ધખુલ્લી, નીચે ઝૂકેલી દૃષ્ટિનો સંકેત
અનવલોકયન્: આમતેમ ન જોતાં