ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 22

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ .
yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate ॥

અર્થ

જે લાભ પ્રાપ્ત કરીને યોગી તેનાથી મોટો બીજો કોઈ લાભ માનતો નથી, અને જેમાં સ્થિત થઈને તે ભારેમાં ભારે દુઃખથી પણ વિચલિત થતો નથી —

શબ્દાર્થ

  • यम् – જેને
  • लब्ध्वा – પ્રાપ્ત કરીને
  • च – અને
  • अपरम् – બીજો
  • लाभम् – લાભને
  • मन्यते – માને છે
  • न – નહીં
  • अधिकम् – વધારે, મોટો
  • ततः – તેનાથી
  • यस्मिन् – જેમાં
  • स्थितः – સ્થિત થઈને
  • दुःखेन – દુઃખથી
  • गुरुणा – ભારે, મોટા
  • अपि – પણ
  • विचाल्यते – વિચલિત કરાય છે

અન્વય

यं लब्ध्वा च ततः अधिकम् अपरं लाभं न मन्यते, यस्मिन् स्थितः गुरुणा अपि दुःखेन न विचाल्यते —

સમજૂતી

યોગની પરમ અવસ્થાના વર્ણનમાં ભગવાન વધુ બે કસોટીઓ ઉમેરે છે — એક લાભ વિશે, બીજી દુઃખ વિશે.

પહેલી કસોટી — ‘યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ’ — જેને પામીને વ્યક્તિ તેનાથી મોટો કોઈ લાભ માનતો નથી. સંસારમાં દરેક સિદ્ધિ પછી મન આગલી સિદ્ધિ તરફ દોડે છે; એક ઘર મળ્યું તો મોટું ઘર જોઈએ, એક પદ મળ્યું તો ઊંચું પદ. આ દોડ ક્યારેય અટકતી નથી, કારણ કે કોઈ સાંસારિક લાભ પૂર્ણ નથી. પરંતુ આત્માનો આનંદ મળે છે ત્યારે શોધ પૂરી થાય છે — કારણ કે તે પૂર્ણ છે, તેનાથી આગળ કંઈ નથી.

બીજી કસોટી — ‘યસ્મિન્સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે’ — જેમાં સ્થિત થઈને ભારે દુઃખ પણ તેને ડગાવતું નથી. ‘ગુરુણા અપિ’ — ભારેમાં ભારે, જેમ કે પ્રિયજનનો વિયોગ, ગંભીર રોગ, મોટી હાનિ. આચાર્ય શંકર ઉદાહરણ આપે છે — શસ્ત્રના ઘા જેવું તીવ્ર દુઃખ પણ. તેનો અર્થ એ નથી કે યોગીને પીડાનો અનુભવ થતો નથી; શરીર અને મનને પીડા થાય છે, પણ તેની આત્મસ્થિતિ ડગમગતી નથી. જેમ ઊંડા સમુદ્રની સપાટી પર તોફાન હોય, પરંતુ તેનું ઊંડાણ શાંત રહે છે.

આ બંને કસોટીઓ સાધક માટે આત્મપરીક્ષણનું સાધન છે. ધ્યાનનો અનુભવ હોવા છતાં જો મન બીજા લાભો માટે લલચાય કે નાના દુઃખથી તૂટી જાય, તો સમજવું કે હજુ એ અવસ્થામાં સ્થિરતા આવી નથી.

સંદર્ભ

6.21માં અતીન્દ્રિય સુખનું વર્ણન હતું. આ શ્લોક તેની પૂર્ણતા (તેનાથી મોટો કોઈ લાભ નહીં) અને દૃઢતા (મોટા દુઃખમાં પણ અચળ) બતાવે છે. આગળના શ્લોક (6.23)માં આ સમગ્ર વર્ણનનો નિષ્કર્ષ છે — ‘એને જ યોગ જાણ.’

જીવન-બોધ

જીવનમાં ઘણી સિદ્ધિઓ આવે-જાય છે, પણ કોઈ સ્થાયી તૃપ્તિ આપતી નથી. આંતરિક શાંતિને સૌથી મોટો લાભ માનો; એ જ એવો સહારો છે જે સૌથી કઠિન સમયમાં પણ તમને તૂટવા નહીં દે.

મુખ્ય શબ્દો

પરમ લાભ
જેનાથી મોટો કોઈ લાભ ન હોય — આત્મપ્રાપ્તિ
ગુરુ દુઃખ
ભારે, તીવ્ર દુઃખ
વિચાલ્યતે
ડગાવાય છે, વિચલિત થાય છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક