ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 9

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu .
sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate ॥

અર્થ

જે સુહૃદ, મિત્ર, શત્રુ, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષપાત્ર, સંબંધી, સાધુ અને પાપી — સર્વ પ્રત્યે સમાન બુદ્ધિ રાખે છે, તે યોગી અત્યંત શ્રેષ્ઠ છે.

શબ્દાર્થ

  • सुहृत् – સ્વાર્થ વિના હિત કરનાર
  • मित्र – સ્નેહ રાખનાર મિત્ર
  • अरि – શત્રુ
  • उदासीन – કોઈનો પક્ષ ન લેનાર, તટસ્થ
  • मध्यस्थ – બંને પક્ષનું હિત ઇચ્છનાર વચેટિયો
  • द्वेष्य – દ્વેષને પાત્ર, અપ્રિય વ્યક્તિ
  • बन्धुषु – સંબંધીઓમાં
  • साधुषु – સજ્જનોમાં
  • अपि – પણ
  • च – અને
  • पापेषु – પાપીઓમાં
  • समबुद्धिः – સમાન બુદ્ધિવાળો
  • विशिष्यते – વિશિષ્ટ છે, શ્રેષ્ઠ છે

અન્વય

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु अपि च पापेषु समबुद्धिः (योगी) विशिष्यते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં વસ્તુઓ પ્રત્યે સમતા બતાવી હતી; આ શ્લોક તેનાથી પણ કઠિન સમતા — મનુષ્યો પ્રત્યે સમતા —નું વર્ણન કરે છે. વસ્તુઓ આપણને પ્રેમ કે ઘૃણાથી જોતી નથી, પણ મનુષ્યો જુએ છે; તેથી તેમના પ્રત્યે સમ રહેવું એ સૌથી ઊંચી સાધના છે.

ભગવાન મનુષ્યોના નવ પ્રકાર ગણાવે છે. ‘સુહૃદ’ એ છે જે કોઈ અપેક્ષા વિના આપણું ભલું ઇચ્છે છે; ‘મિત્ર’ એ જે સ્નેહથી સાથ આપે છે; ‘અરિ’ શત્રુ છે; ‘ઉદાસીન’ એ જે કોઈનો પક્ષ લેતો નથી; ‘મધ્યસ્થ’ એ જે બંને પક્ષનું ભલું ઇચ્છે છે; ‘દ્વેષ્ય’ એ જે પોતાના આચરણથી અપ્રિય લાગે છે; ‘બંધુ’ સંબંધીઓ છે; અને છેલ્લે ‘સાધુ’ તથા ‘પાપી’. આ સર્વમાં સમબુદ્ધિ રાખનાર યોગી વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે.

સમબુદ્ધિનો અર્થ એ નથી કે યોગી બધા સાથે એકસરખો વ્યવહાર કરે છે. વ્યવહાર તો પરિસ્થિતિ અને ધર્મ પ્રમાણે જુદો હશે — સાધુનો આદર, પાપીને સુધરવાની તક, શત્રુથી સાવધાની. પરંતુ અંદરની બુદ્ધિ સમ રહે છે — ન કોઈ પ્રત્યે રાગનો પક્ષપાત, ન કોઈ પ્રત્યે દ્વેષની કડવાશ. તે સર્વમાં એક જ આત્મા જુએ છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે સાધુ અને પાપી સુધ્ધાંમાં સમબુદ્ધિ રાખવી સૌથી કઠિન છે, તેથી આ ગુણ યોગીને સૌથી ઊંચો બનાવે છે. આ જ દૃષ્ટિ આગળ 6.29–32માં ‘સર્વભૂતોમાં આત્મદર્શન’ રૂપે પૂર્ણ થાય છે.

સંદર્ભ

6.7–8માં દ્વંદ્વો અને વસ્તુઓ પ્રત્યે સમતા બતાવી. આ શ્લોક વ્યક્તિઓ પ્રત્યે સમતા બતાવીને યોગારૂઢના વર્ણનને પૂર્ણ કરે છે. આગળના શ્લોક (6.10)થી ભગવાન ધ્યાનની વ્યાવહારિક વિધિ શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

આપણે ઘણી વાર લોકોને ‘આપણા’ અને ‘પારકા’માં વહેંચીને જોઈએ છીએ. વ્યવહારમાં વિવેક રાખો, પણ કોઈ પ્રત્યે મનમાં દ્વેષ ન પાળો. કોઈ મુશ્કેલ વ્યક્તિને મળો ત્યારે યાદ રાખો કે તેનામાં પણ એ જ ચેતના છે જે તમારામાં છે.

મુખ્ય શબ્દો

સુહૃદ
નિઃસ્વાર્થ હિતેચ્છુ
ઉદાસીન
તટસ્થ, કોઈનો પક્ષ ન લેનાર
મધ્યસ્થ
બંને પક્ષનું ભલું ઇચ્છનાર
સમબુદ્ધિ
રાગ-દ્વેષ રહિત સમાન દૃષ્ટિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક