શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 21

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sukhamātyantikaṃ yattad buddhigrāhyamatīndriyam .
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ ॥

અર્થ

જે અવસ્થામાં યોગી એ અનંત (આત્યંતિક) સુખનો અનુભવ કરે છે જે ઇન્દ્રિયોથી પર છે અને માત્ર શુદ્ધ બુદ્ધિ દ્વારા ગ્રહણ થાય છે, અને જેમાં સ્થિત થઈને તે ફરી ક્યારેય તત્ત્વ (સત્ય)થી વિચલિત થતો નથી —

શબ્દાર્થ

सुखम् – સુખ
आत्यन्तिकम् – અનંત, જેનો અંત ન હોય, પરમ
यत् – જે
तत् – તે
बुद्धिग्राह्यम् – શુદ્ધ બુદ્ધિ દ્વારા ગ્રહણ કરવા યોગ્ય
अतीन्द्रियम् – ઇન્દ્રિયોથી પર
वेत्ति – જાણે છે, અનુભવે છે
यत्र – જેમાં
न – નહીં
च – અને
एव – જ
अयम् – આ (યોગી)
स्थितः – સ્થિત થયેલો
चलति – વિચલિત થાય છે
तत्त्वतः – તત્ત્વથી, સત્ય સ્વરૂપથી

અન્વય

यत्र (योगी) यत् तत् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् आत्यन्तिकं सुखं वेत्ति, यत्र स्थितः च अयं तत्त्वतः न एव चलति —

સમજૂતી

યોગની પરમ અવસ્થાનું વર્ણન ચાલુ રાખતાં ભગવાન હવે તેના સુખનું સ્વરૂપ બતાવે છે. ત્રણ વિશેષણો આ સુખને સાંસારિક સુખથી જુદું પાડે છે.

પહેલું — ‘આત્યંતિક’, એટલે કે જેનો અંત નથી. સાંસારિક સુખ શરૂઆતમાં મધુર લાગે છે, પણ તેનો અંત આવે છે, અને અંત પછી ઘણી વાર ખાલીપો કે નવી લાલસા મૂકી જાય છે. આત્માનું સુખ ન ઘટે છે, ન પૂરું થાય છે. બીજું — ‘અતીન્દ્રિય’, એટલે ઇન્દ્રિયોથી પર. આંખ, કાન, જીભ વગેરેથી મળતાં સુખ વિષયો પર આધારિત છે. આ સુખ કોઈ વિષય પર આધારિત નથી; એ આત્માનો સ્વભાવ જ છે.

ત્રીજું — ‘બુદ્ધિગ્રાહ્ય’, એટલે શુદ્ધ બુદ્ધિ દ્વારા ગ્રહણ થનારું. પ્રશ્ન થાય કે જો તે ઇન્દ્રિયોથી પર છે, તો તેનો અનુભવ કેવી રીતે થાય? ઉત્તર છે — શાંત, શુદ્ધ બુદ્ધિમાં આ આનંદ પ્રત્યક્ષ ઝળકે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તેને બુદ્ધિ જ, ઇન્દ્રિયોની સહાય વિના, ગ્રહણ કરે છે.

અને આ અવસ્થાનું અંતિમ લક્ષણ — ‘ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ચલતિ તત્ત્વતઃ’ — તેમાં સ્થિત થઈને યોગી ફરી પોતાના સત્ય સ્વરૂપથી ડગતો નથી. જેણે એક વાર સાચા હીરાને ઓળખી લીધો, તે કાચના ટુકડા પર મોહિત થતો નથી. તે જ રીતે આ આનંદને જાણનાર સંસારનાં પ્રલોભનોથી વિચલિત થતો નથી. આગળનો શ્લોક આ જ સ્થિરતાને વધુ ઊંડાણથી સમજાવે છે.

સંદર્ભ

6.20માં ચિત્તના ઉપરામ અને આત્મસંતોષની વાત હતી. આ શ્લોક એ અવસ્થાના અતીન્દ્રિય સુખ અને અચળ સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે. 6.22માં કહેવાશે કે એ લાભથી મોટો કોઈ લાભ નથી અને તેમાં સ્થિત વ્યક્તિ મોટા દુઃખથી પણ ડગતો નથી.

જીવન-બોધ

ઇન્દ્રિયોનાં સુખ ક્ષણિક છે — એ જાણવા છતાં આપણે તેમની પાછળ દોડીએ છીએ. ક્યારેક થોભીને એ શાંત આનંદને શોધો જે કોઈ વસ્તુ પર આધારિત નથી; પ્રાર્થના, ધ્યાન, નિઃસ્વાર્થ સેવા તેની ઝલક આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

આત્યંતિક સુખ: અનંત, ક્યારેય પૂરું ન થતું સુખ
અતીન્દ્રિય: ઇન્દ્રિયોની પહોંચથી પર
બુદ્ધિગ્રાહ્ય: શુદ્ધ બુદ્ધિથી અનુભવી શકાય તેવું
તત્ત્વતઃ: સત્ય સ્વરૂપથી