ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 31

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ .
sarvathā vartamāno.api sa yogī mayi vartate ॥

અર્થ

જે યોગી એકત્વભાવમાં સ્થિત થઈને સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત મને પરમાત્માને ભજે છે, તે સર્વ પ્રકારે વર્તતો હોવા છતાં મારામાં જ રહે છે.

શબ્દાર્થ

  • सर्वभूतस्थितम् – સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત
  • यः – જે
  • माम् – મને
  • भजति – ભજે છે, ઉપાસના કરે છે
  • एकत्वम् – એકત્વભાવમાં
  • आस्थितः – સ્થિત થઈને
  • सर्वथा – સર્વ પ્રકારે
  • वर्तमानः – વર્તતો, રહેતો
  • अपि – પણ
  • सः – તે
  • योगी – યોગી
  • मयि – મારામાં
  • वर्तते – રહે છે

અન્વય

यः एकत्वम् आस्थितः सर्वभूतस्थितं मां भजति, सः योगी सर्वथा वर्तमानः अपि मयि वर्तते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે સર્વત્ર તેમને જોનારથી તેઓ ક્યારેય દૂર થતા નથી. આ શ્લોક એ જ વાતને આગળ વધારે છે — એવો યોગી ગમે તે પરિસ્થિતિમાં, ગમે તે કાર્યમાં લાગેલો હોય, તે ભગવાનમાં જ રહે છે.

‘એકત્વમાસ્થિતઃ’ — એકત્વમાં સ્થિત. યોગી અનુભવે છે કે સર્વ પ્રાણીઓમાં એક જ ભગવાન બિરાજમાન છે. તે મનુષ્યોમાં, પશુઓમાં, પ્રકૃતિમાં જુદા જુદા ભગવાન નહીં, એક જ ભગવાનને જુએ છે. અને આ જ ભાવથી તે તેમની ‘ભક્તિ’ કરે છે — તેની સેવા, તેનો પ્રેમ, તેનો આદર સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે હોય છે, કારણ કે સર્વમાં એ જ પ્રભુ છે.

‘સર્વથા વર્તમાનોઽપિ’ — સર્વ પ્રકારે વર્તતો હોવા છતાં. આ શ્લોકનો અત્યંત મહત્ત્વનો ભાગ છે. યોગીને ભગવાનમાં રહેવા ગુફામાં બેસી રહેવાની જરૂર નથી. તે વેપાર કરે, પરિવાર સંભાળે, યુદ્ધ કરે કે સેવા કરે — દરેક પરિસ્થિતિમાં તેની ચેતના ભગવાનમાં સ્થિત રહે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે એવો સમ્યગ્દર્શી સર્વથા વર્તતો હોવા છતાં નિત્યમુક્ત છે; કોઈ બાહ્ય અવસ્થા તેના મોક્ષમાં બાધક બનતી નથી.

આ અર્જુન માટે પણ સીધો સંદેશ છે. તેને યુદ્ધભૂમિ છોડીને વનમાં જવાની જરૂર નથી; જો તે સર્વમાં ભગવાનને જોતાં પોતાનું કર્તવ્ય કરે, તો યુદ્ધ કરતાં પણ તે ભગવાનમાં જ સ્થિત રહેશે.

સંદર્ભ

6.30માં ભગવાન અને સર્વત્રદર્શી ભક્તના અતૂટ સંબંધની વાત હતી; આ શ્લોક કહે છે કે એ ભક્ત દરેક પરિસ્થિતિમાં ભગવાનમાં જ રહે છે. આગળનો શ્લોક (6.32) આ સમદર્શનને બીજાના સુખ-દુઃખ પ્રત્યે સંવેદના રૂપે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિકતા માટે જીવનથી ભાગવું જરૂરી નથી. ઘર, ઓફિસ, બજાર — જ્યાં પણ હો, દરેક વ્યક્તિમાં ઈશ્વરને જોઈને વ્યવહાર કરો. ત્યારે દરેક કાર્ય પૂજા બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

એકત્વ
સર્વમાં એક જ પરમાત્માનો અનુભવ
ભજતિ
પ્રેમપૂર્વક ઉપાસના કરે છે
સર્વથા વર્તમાન
કોઈ પણ અવસ્થા કે કાર્યમાં રહેતાં

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક