ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 41

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ .
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo.abhijāyate ॥

અર્થ

યોગથી ભ્રષ્ટ થયેલો તે સાધક પુણ્ય કરનારાઓના લોકો (સ્વર્ગ વગેરે)ને પામીને, ત્યાં ઘણાં વર્ષો સુધી નિવાસ કરીને, પછી પવિત્ર આચરણવાળા અને સમૃદ્ધ (શ્રીમાન) લોકોના ઘરમાં જન્મ લે છે.

શબ્દાર્થ

  • प्राप्य – પામીને
  • पुण्यकृताम् – પુણ્ય કરનારાઓના
  • लोकान् – લોકોને
  • उषित्वा – નિવાસ કરીને
  • शाश्वतीः – ઘણાં, અગણિત
  • समाः – વર્ષો સુધી
  • शुचीनाम् – પવિત્ર આચરણવાળાઓના
  • श्रीमताम् – સમૃદ્ધ, શ્રીમાન લોકોના
  • गेहे – ઘરમાં
  • योगभ्रष्टः – યોગથી ભ્રષ્ટ થયેલો
  • अभिजायते – જન્મ લે છે

અન્વય

योगभ्रष्टः पुण्यकृतां लोकान् प्राप्य (तत्र) शाश्वतीः समाः उषित्वा शुचीनां श्रीमतां गेहे अभिजायते ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન સ્પષ્ટ કરે છે કે યોગભ્રષ્ટ સાધક સાથે ખરેખર શું થાય છે. પહેલી શક્યતા આ શ્લોકમાં કહી છે, જે સામાન્ય રીતે એવા સાધક માટે છે જે યોગમાર્ગે થોડું ચાલ્યો પણ જેના મનમાં ભોગોની કેટલીક સૂક્ષ્મ ઇચ્છાઓ બાકી હતી.

પહેલાં તે ‘પુણ્યકૃતાં લોકાન્’ — પુણ્યાત્માઓના લોકોને પામે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ એ લોકો છે જે અશ્વમેધ વગેરે મહાન યજ્ઞ કરનારાઓને મળે છે. અર્જુનને ડર હતો કે સાધકે સ્વર્ગનો માર્ગ છોડી દીધો; ભગવાન કહે છે કે તેના યોગપ્રયાસનું પુણ્ય એટલું છે કે તેને તે પણ મળે છે. ‘શાશ્વતીઃ સમાઃ’ — તે ત્યાં ખૂબ લાંબા સમય સુધી, જાણે અનંત વર્ષો સુધી, રહે છે અને પોતાની બાકી ઇચ્છાઓ ભોગવીને પૂરી કરે છે.

પછી તે ‘શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે’ — પવિત્ર અને સમૃદ્ધ કુટુંબમાં જન્મ લે છે. ‘શુચિ’ એટલે સદાચારી, ધાર્મિક, પવિત્ર જીવનવાળા; ‘શ્રીમાન’ એટલે ધનસંપત્તિથી યુક્ત. એવા કુટુંબમાં જન્મનો લાભ એ છે કે તેને ધર્મનું વાતાવરણ પણ મળે છે અને જીવનનિર્વાહની ચિંતા પણ રહેતી નથી; તેથી તે આધ્યાત્મિક સાધનાને આગળ વધારી શકે છે.

આ શ્લોક કર્મ અને સંસ્કારના સિદ્ધાંતને સ્પષ્ટ કરે છે — આપણા પ્રયાસો આપણા આગલા જીવનની પરિસ્થિતિઓને ઘડે છે. પ્રયાસો ક્યારેય શૂન્યમાં ખોવાતા નથી.

સંદર્ભ

6.40માં ભગવાને કહ્યું કે શુભકર્મીની દુર્ગતિ થતી નથી. આ શ્લોક યોગભ્રષ્ટની પહેલી ગતિ બતાવે છે — સ્વર્ગલોક પછી પવિત્ર, સમૃદ્ધ કુટુંબમાં જન્મ. આગળનો શ્લોક (6.42) બીજી, વધુ દુર્લભ ગતિ બતાવે છે — યોગીઓના કુળમાં જન્મ.

જીવન-બોધ

આજના સારા સંસ્કાર અને પ્રયાસો ભવિષ્યની પરિસ્થિતિઓ ઘડે છે. તમારા કુટુંબમાં ધર્મ અને સદાચારનું વાતાવરણ ઊભું કરો; આ આવનારી પેઢીઓ માટે સૌથી મોટો વારસો છે.

મુખ્ય શબ્દો

યોગભ્રષ્ટ
યોગમાર્ગે ચાલતાં જે સિદ્ધિ પહેલાં વિચલિત થયો
પુણ્યકૃત્ લોક
પુણ્યાત્માઓના ઉચ્ચ લોકો
શુચિ
પવિત્ર, સદાચારી
શ્રીમાન
સમૃદ્ધ, સંપન્ન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક