શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 35

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam .
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate ॥

અર્થ

શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે મહાબાહુ! નિઃસંદેહ મન ચંચળ છે અને તેને વશ કરવું કઠિન છે; પરંતુ હે કુંતીપુત્ર! અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય દ્વારા તેને વશ કરી શકાય છે.

શબ્દાર્થ

असंशयम् – નિઃસંદેહ
महाबाहो – હે મહાન ભુજાઓવાળા (અર્જુન)
मनः – મન
दुर्निग्रहम् – મુશ્કેલીથી વશ થનારું
चलम् – ચંચળ
अभ्यासेन – અભ્યાસથી
तु – પરંતુ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
वैराग्येण – વૈરાગ્યથી
च – અને
गृह्यते – વશ કરાય છે, પકડાય છે

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — महाबाहो, असंशयं मनः दुर्निग्रहं चलम् (अस्ति); तु कौन्तेय, अभ्यासेन च वैराग्येण (तत्) गृह्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના સૌથી વ્યાવહારિક અને પ્રસિદ્ધ શ્લોકોમાંનો એક છે. અર્જુને મનને પવન જેવું અનિયંત્રિત કહ્યું હતું. ભગવાનનો ઉત્તર અત્યંત સંતુલિત છે — તેઓ ન તો અર્જુનની વાતને નકારે છે અને ન નિરાશાને સ્વીકારે છે.

પહેલાં ભગવાન સંમતિ આપે છે — ‘અસંશયમ્’, નિઃસંદેહ, તું સાચું કહે છે, મન ચંચળ છે અને મુશ્કેલીથી વશ થાય છે. આ સ્વીકૃતિ મહત્ત્વની છે; સારા ગુરુ શિષ્યની મુશ્કેલીને નાની ગણાવતા નથી. ‘મહાબાહો’ — હે મહાન ભુજાઓવાળા — આ સંબોધન અર્જુનને તેની શક્તિની યાદ અપાવે છે: તેં આટલા મોટા યોદ્ધાઓને જીત્યા છે, મનને પણ જીતી શકે છે.

પછી આવે છે ‘તુ’ — પરંતુ. અને તેની સાથે બે ઉપાય: અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય. ‘અભ્યાસ’ એટલે મનને વારંવાર એક જ લક્ષ્ય પર પાછું વાળવાનો સતત પ્રયત્ન — એ જ જે 6.26માં કહ્યું હતું. આચાર્ય શંકર તેને ચિત્તભૂમિમાં એક જ સમાન પ્રત્યય (વિચાર)ની વારંવાર આવૃત્તિ કહે છે. ‘વૈરાગ્ય’ એટલે જોયેલા-સાંભળેલા ભોગોમાં દોષ જોઈને તેમના પ્રત્યે તૃષ્ણાનું ક્ષીણ થવું. પતંજલિના યોગસૂત્ર (1.12)માં પણ આ જ બે સાધન કહ્યાં છે — ‘અભ્યાસવૈરાગ્યાભ્યાં તન્નિરોધઃ’.

આ બંને સાધન એકબીજાનાં પૂરક છે. એક હોડીનું ઉદાહરણ લો: વૈરાગ્ય એટલે એ દોરડું છોડવું જે હોડીને કિનારે (વિષયો સાથે) બાંધી રાખે છે, અને અભ્યાસ એટલે હલેસાં મારીને હોડીને લક્ષ્ય તરફ લઈ જવી. બાંધેલી હોડીમાં માત્ર હલેસાં મારવાથી તે આગળ વધતી નથી, અને માત્ર દોરડું છોડવાથી હોડી દિશાહીન તણાય છે. વૈરાગ્ય મનને બહાર જતું રોકે છે, અભ્યાસ તેને અંદર સ્થિર કરે છે.

એ પણ ધ્યાન આપવા જેવું છે કે વૈરાગ્યનો અર્થ જીવન પ્રત્યે ધિક્કાર નથી, પરંતુ એ સમજ છે કે બાહ્ય વસ્તુઓ સ્થાયી તૃપ્તિ આપી શકતી નથી. અને અભ્યાસનો અર્થ એક દિવસનો સંકલ્પ નહીં, પણ વર્ષોનો ધીરજભર્યો, નિયમિત પ્રયાસ છે. પતંજલિ કહે છે કે અભ્યાસ ત્યારે જ દૃઢ થાય છે જ્યારે તે લાંબા સમય સુધી, અંતર વિના અને શ્રદ્ધા-સત્કાર સાથે કરવામાં આવે. આ રીતે આ શ્લોક પોતાના મન સાથે સંઘર્ષ કરતી દરેક વ્યક્તિ માટે આશાનો સંદેશ છે: મન કઠિન છે, પણ અશક્ય નથી.

સંદર્ભ

6.33–34માં અર્જુને મનની ચંચળતાને કારણે યોગને કઠિન કહ્યો. આ શ્લોક ભગવાનનો ઉત્તર છે. આગળના શ્લોક (6.36)માં ભગવાન કહે છે કે અસંયમી માટે યોગ કઠિન છે, પરંતુ સંયમી પ્રયત્નશીલ વ્યક્તિ ઉપાય દ્વારા તેને પામી શકે છે.

જીવન-બોધ

મનને સાધવાનો કોઈ જાદુઈ ઉપાય નથી; બે જ સાધન છે — રોજનો અભ્યાસ અને બિનજરૂરી આકર્ષણોથી ધીમે ધીમે અંતર. એક નાનો, નિયમિત અભ્યાસ પસંદ કરો (જેમ કે રોજ દસ મિનિટ ધ્યાન કે જપ) અને સાથે એ ટેવોને ઓળખો જે મનને વારંવાર બહાર ખેંચે છે. ધીરજ રાખો; મન અવશ્ય વશ થશે.

મુખ્ય શબ્દો

અભ્યાસ: મનને વારંવાર લક્ષ્ય પર પાછું વાળવાનો સતત પ્રયત્ન
વૈરાગ્ય: વિષયોમાં દોષ જોઈને તેમની તૃષ્ણાનું ક્ષીણ થવું
દુર્નિગ્રહ: મુશ્કેલીથી વશ થનારું
મહાબાહુ: મહાન ભુજાઓવાળો — અર્જુનની વીરતાનું સ્મરણ