શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 43

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam .
yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana ॥

અર્થ

હે કુરુનંદન! ત્યાં તે પૂર્વજન્મમાં મેળવેલા બુદ્ધિસંયોગ (યોગસંસ્કાર)ને ફરી પ્રાપ્ત કરે છે, અને તેના બળથી પૂર્ણ સિદ્ધિ માટે પહેલાં કરતાં પણ વધુ પ્રયત્ન કરે છે.

શબ્દાર્થ

तत्र – ત્યાં
तम् – તે
बुद्धिसंयोगम् – બુદ્ધિના સંયોગને, યોગસંસ્કારને
लभते – પ્રાપ્ત કરે છે
पौर्वदेहिकम् – પૂર્વ શરીર (ગયા જન્મ)માં મેળવેલા
यतते – પ્રયત્ન કરે છે
च – અને
ततः – ત્યાર પછી, તેનાથી
भूयः – ફરી, વધુ
संसिद्धौ – પૂર્ણ સિદ્ધિ માટે
कुरुनन्दन – હે કુરુવંશને આનંદ આપનાર

અન્વય

कुरुनन्दन, तत्र (सः) तं पौर्वदेहिकं बुद्धिसंयोगं लभते; ततः च भूयः संसिद्धौ यतते ।

સમજૂતી

પવિત્ર કે યોગીઓના કુટુંબમાં જન્મ લીધા પછી યોગભ્રષ્ટ સાધક સાથે શું થાય છે? ભગવાન કહે છે કે તે પોતાની આધ્યાત્મિક યાત્રા શૂન્યથી શરૂ કરતો નથી; જ્યાં છોડી હતી, ત્યાંથી જ ફરી શરૂ કરે છે.

‘તં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકમ્’ — તે ગયા શરીરમાં મેળવેલો બુદ્ધિસંયોગ ફરી પામે છે. ‘બુદ્ધિસંયોગ’ એટલે યોગમાં લાગેલી બુદ્ધિ, આધ્યાત્મિક સમજ અને સંસ્કાર. જેમ કોઈ યાત્રી રાત્રે ધર્મશાળામાં વિશ્રામ કરીને બીજી સવારે ફરી એ જ સ્થળેથી યાત્રા શરૂ કરે છે, તેમ મૃત્યુ એક વિશ્રામ છે, અને નવો જન્મ એ જ યાત્રાનો આગલો તબક્કો. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તે પૂર્વ શરીરમાં થયેલી યોગબુદ્ધિ સાથે ફરી જોડાઈ જાય છે.

આ જ કારણે આપણે સંસારમાં કેટલાક એવા લોકો જોઈએ છીએ જેમનામાં ખૂબ નાની ઉંમરથી જ આધ્યાત્મિક રુચિ, વૈરાગ્ય કે ધ્યાનની સ્વાભાવિક વૃત્તિ હોય છે. ભારતીય પરંપરામાં તેને પૂર્વજન્મના સંસ્કારોનું પરિણામ માનવામાં આવે છે. એવાં બાળકોને શાસ્ત્ર કે સાધના શીખવવામાં બહુ ઓછો પરિશ્રમ લાગે છે, કારણ કે તેઓ ખરેખર જૂનો પાઠ દોહરાવી રહ્યા હોય છે.

‘યતતે ચ તતો ભૂયઃ સંસિદ્ધૌ’ — અને પછી તે પહેલાં કરતાં પણ વધુ પ્રયત્ન કરે છે. ગઈ વખતની અધૂરી યાત્રાનો અનુભવ તેને વધુ દૃઢ બનાવે છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે જેમ ઊંઘમાંથી જાગેલો માણસ પોતાનું અધૂરું કામ ફરી શરૂ કરે છે, તેમ તે યોગમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

સંદર્ભ

6.41–42માં યોગભ્રષ્ટના અનુકૂળ કુટુંબમાં જન્મની વાત હતી. આ શ્લોક કહે છે કે ત્યાં તેને પૂર્વજન્મના સંસ્કાર ફરી મળે છે. આગળના શ્લોક (6.44)માં કહ્યું છે કે એ પૂર્વ અભ્યાસ તેને અનાયાસે યોગ તરફ ખેંચી જાય છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં આજે જે સારા સંસ્કાર અને જ્ઞાન તમે મેળવી રહ્યા છો, તે ક્યારેય નષ્ટ નહીં થાય. આધ્યાત્મિક પ્રગતિ એક સંચિત મૂડી છે; જ્યાં પણ, જ્યારે પણ તમે હશો, તે તમારી સાથે રહેશે.

મુખ્ય શબ્દો

બુદ્ધિસંયોગ: યોગમાં લાગેલી બુદ્ધિ અને આધ્યાત્મિક સંસ્કાર
પૌર્વદેહિક: ગયા શરીર (જન્મ) સંબંધી
સંસિદ્ધિ: પૂર્ણ સિદ્ધિ, મોક્ષ
કુરુનંદન: કુરુવંશને આનંદ આપનાર — અર્જુન