શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 46

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tapasvibhyo.adhiko yogī jñānibhyo.api mato.adhikaḥ .
karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna ॥

અર્થ

યોગી તપસ્વીઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, (શાસ્ત્રના) જ્ઞાનીઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ મનાયો છે, અને સકામ કર્મ કરનારાઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે; તેથી હે અર્જુન! તું યોગી બન.

શબ્દાર્થ

तपस्विभ्यः – તપસ્વીઓ કરતાં
अधिकः – શ્રેષ્ઠ, ચઢિયાતો
योगी – યોગી
ज्ञानिभ्यः – (શાસ્ત્રના) જ્ઞાનીઓ કરતાં
अपि – પણ
मतः – મનાયો છે
कर्मिभ्यः – સકામ કર્મ કરનારાઓ કરતાં
च – અને
तस्मात् – તેથી
भव – બન
अर्जुन – હે અર્જુન

અન્વય

योगी तपस्विभ्यः अधिकः, ज्ञानिभ्यः अपि अधिकः मतः, योगी कर्मिभ्यः च अधिकः; तस्मात् अर्जुन, (त्वं) योगी भव ।

સમજૂતી

સમગ્ર અધ્યાયનો ઉપદેશ આપ્યા પછી ભગવાન હવે યોગીના મહિમાની ઘોષણા કરે છે અને અર્જુનને સ્પષ્ટ આદેશ આપે છે — ‘તસ્માદ્યોગી ભવાર્જુન’ — તેથી હે અર્જુન, તું યોગી બન.

ભગવાન યોગીની તુલના ત્રણ પ્રકારના સાધકો સાથે કરે છે. પહેલા ‘તપસ્વી’ — જે શરીરને કઠોર વ્રત, ઉપવાસ અને કષ્ટસહનથી તપાવે છે. તપનું મૂલ્ય છે, પણ જો તે માત્ર શરીર સુધી મર્યાદિત રહે અને મન પરમાત્મામાં ન લાગે, તો તે અધૂરું છે. બીજા ‘જ્ઞાની’ — આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે અહીં જ્ઞાની એટલે શાસ્ત્રોનો અર્થ જાણનાર વિદ્વાન, આત્મજ્ઞાની નહીં. માત્ર શાસ્ત્રજ્ઞાન, ધ્યાન અને અનુભવ વિના, પણ અધૂરું છે. ત્રીજા ‘કર્મી’ — જે સ્વર્ગ વગેરે ફળ માટે અગ્નિહોત્ર વગેરે સકામ કર્મો કરે છે.

યોગી આ ત્રણેથી શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેની સાધનાનું લક્ષ્ય સ્વયં પરમાત્મા છે, કોઈ સાંસારિક કે સ્વર્ગીય ફળ નહીં. તપસ્વીનું લક્ષ્ય ઘણી વાર શક્તિ કે પુણ્ય હોય છે, શાસ્ત્રજ્ઞનું લક્ષ્ય જ્ઞાનનો સંગ્રહ, અને કર્મીનું લક્ષ્ય સ્વર્ગ. યોગી આ બધાથી ઉપર ઊઠીને સીધો સત્ય સાથે જોડાય છે.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે ભગવાન તપ, જ્ઞાન અને કર્મને નકારતા નથી; યોગીના જીવનમાં આ બધાંનો સમાવેશ થાય છે, પણ યોગની દિશામાં. અર્જુનને ‘યોગી ભવ’નો આદેશ એ પણ યાદ અપાવે છે કે આ અધ્યાય સંન્યાસ કે પલાયન માટે નહીં, પરંતુ યોગયુક્ત થઈને કર્તવ્ય નિભાવવા માટે છે. પણ કેવો યોગી સર્વશ્રેષ્ઠ છે? તેનો ઉત્તર આગળનો શ્લોક આપે છે.

સંદર્ભ

6.40–45માં યોગભ્રષ્ટને પણ પરમ ગતિનું આશ્વાસન આપ્યું. આ શ્લોક યોગીની શ્રેષ્ઠતાની ઘોષણા કરીને અર્જુનને યોગી બનવાનો આદેશ આપે છે. આગળનો શ્લોક (6.47) સર્વ યોગીઓમાં પણ ભક્ત યોગીને સર્વશ્રેષ્ઠ કહે છે.

જીવન-બોધ

બાહ્ય કઠોરતા, માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન કે ફળ માટેના કર્મકાંડ — આ બધું પોતાની રીતે અધૂરું છે. જીવનમાં જે પણ કરો, તેને અંદરથી પરમાત્મા કે ઉચ્ચ સત્ય સાથે જોડીને કરો; આ જ યોગી બનવું છે.

મુખ્ય શબ્દો

તપસ્વી: શરીરને કઠોર તપથી સાધનાર
જ્ઞાની (અહીં): શાસ્ત્રોનો અર્થ જાણનાર વિદ્વાન
કર્મી: ફળ માટે વૈદિક કર્મકાંડ કરનાર
યોગી: પરમાત્મા સાથે જોડાયેલો સાધક