શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 40

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate .
na hi kalyāṇakṛtkaścid durgatiṃ tāta gacchati ॥

અર્થ

શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે પાર્થ! એ (યોગભ્રષ્ટ) પુરુષનો ન તો આ લોકમાં વિનાશ થાય છે અને ન પરલોકમાં; કારણ કે હે પ્રિય! શુભ કર્મ કરનાર કોઈ પણ વ્યક્તિ દુર્ગતિ પામતી નથી.

શબ્દાર્થ

पार्थ – હે પૃથાપુત્ર અર્જુન
न – નહીં
एव – જ
इह – આ લોકમાં
अमुत्र – પરલોકમાં
विनाशः – વિનાશ
तस्य – તેનો
विद्यते – થાય છે
हि – કારણ કે
कल्याणकृत् – શુભ, કલ્યાણકારી કર્મ કરનાર
कश्चित् – કોઈ પણ
दुर्गतिम् – દુર્ગતિને, ખરાબ અવસ્થાને
तात – હે પ્રિય, હે વત્સ
गच्छति – પામે છે

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — पार्थ, तस्य न एव इह न अमुत्र विनाशः विद्यते; हि तात, कश्चित् कल्याणकृत् दुर्गतिं न गच्छति ।

સમજૂતી

અર્જુનની ઊંડી ચિંતાનો ભગવાન અત્યંત પ્રેમભર્યો અને દૃઢ ઉત્તર આપે છે. આ ગીતાના સૌથી આશ્વાસનભર્યા શ્લોકોમાંનો એક છે. ભગવાન કહે છે — એ સાધકનો ન આ લોકમાં નાશ થાય છે, ન પરલોકમાં.

આ શ્લોકમાં ભગવાન અર્જુનને ‘તાત’ કહીને સંબોધે છે. આ શબ્દ પિતા પોતાના પ્રિય પુત્ર માટે કે ગુરુ પોતાના પ્રિય શિષ્ય માટે વાપરે છે. આ એક શબ્દમાં ભગવાનનું વાત્સલ્ય ઝળકે છે — જાણે તેઓ કહી રહ્યા હોય, ‘વત્સ, ચિંતા ન કર.’ અર્જુનનો ભય ભાવનાત્મક હતો; તેથી ઉત્તર તર્કની સાથે સાથે સ્નેહથી પણ ભરેલો છે.

મૂળ સિદ્ધાંત છે — ‘ન હિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિદ્ દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ’ — કલ્યાણનું કાર્ય કરનાર કોઈ પણ દુર્ગતિમાં જતો નથી. આધ્યાત્મિક માર્ગે ભરેલું દરેક પગલું, કરેલો દરેક સારો પ્રયાસ, સાચા મનથી કરેલી દરેક પ્રાર્થના એવી મૂડી છે જે ક્યારેય નષ્ટ થતી નથી. આ 2.40ના વચનની પુષ્ટિ છે — આ માર્ગમાં કરેલો પ્રયાસ ક્યારેય વ્યર્થ જતો નથી અને તેનું થોડું પાલન પણ મહાન ભયથી રક્ષા કરે છે.

આચાર્ય શંકર ‘ઇહ’નો અર્થ આ લોકમાં અને ‘અમુત્ર’નો અર્થ પરલોકમાં કરે છે, અને કહે છે કે વિનાશ એટલે પહેલાંથી હીન જન્મ પામવો; એવું યોગભ્રષ્ટ સાથે થતું નથી. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે જેણે યોગ શરૂ કર્યો છે, તે સ્વર્ગ વગેરે ભોગોથી વંચિત થાય તોપણ નષ્ટ થતો નથી, પરંતુ તેના યોગ-સંસ્કાર તેને આગળ લઈ જાય છે. આગળના શ્લોકોમાં ભગવાન વિસ્તારથી કહે છે કે એવા સાધકને આગળ શું મળે છે.

સંદર્ભ

6.37–39માં અર્જુને અધૂરા યોગીના વિનાશની આશંકા પ્રગટ કરી; આ શ્લોક ભગવાનના ઉત્તરની શરૂઆત છે. આગળના શ્લોકો (6.41–45)માં કહ્યું છે કે તે સાધક ક્યાં જન્મે છે અને કેવી રીતે પોતાની યાત્રા પૂરી કરે છે.

જીવન-બોધ

સારપની દિશામાં કરેલો કોઈ પણ પ્રયાસ ક્યારેય વ્યર્થ જતો નથી. જો આજે તમે તમારા આદર્શો પર પૂરા ખરા ન ઊતરી શકતા હો, તોપણ નિરાશ ન થાઓ; દરેક સાચું પગલું તમારા આત્માની સ્થાયી મૂડી બની રહ્યું છે.

મુખ્ય શબ્દો

કલ્યાણકૃત્: શુભ અને કલ્યાણકારી કર્મ કરનાર
દુર્ગતિ: ખરાબ ગતિ, અધોગતિ
તાત: સ્નેહભર્યું સંબોધન — હે પ્રિય, હે વત્સ
ઇહ-અમુત્ર: આ લોક અને પરલોક