ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 25

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā .
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet ॥

અર્થ

ધૈર્યયુક્ત બુદ્ધિ વડે ધીમે ધીમે (વિષયોથી) ઉપરામ થતા જવું; અને મનને આત્મામાં સ્થિત કરીને પછી કંઈ પણ ચિંતન ન કરવું.

શબ્દાર્થ

  • शनैः शनैः – ધીમે ધીમે
  • उपरमेत् – ઉપરામ થાય, હટતો જાય
  • बुद्ध्या – બુદ્ધિ વડે
  • धृतिगृहीतया – ધૈર્યયુક્ત, ધૃતિથી પકડાયેલી
  • आत्मसंस्थम् – આત્મામાં સ્થિત
  • मनः – મનને
  • कृत्वा – કરીને
  • न – નહીં
  • किञ्चित् – કંઈ
  • अपि – પણ
  • चिन्तयेत् – ચિંતન કરે

અન્વય

धृतिगृहीतया बुद्ध्या शनैः शनैः उपरमेत्; मनः आत्मसंस्थं कृत्वा किञ्चित् अपि न चिन्तयेत् ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં કામનાઓના ત્યાગ અને ઇન્દ્રિયસંયમની વાત થઈ. હવે ભગવાન ધ્યાનની સૌથી સૂક્ષ્મ અવસ્થામાં પ્રવેશની રીત બતાવે છે. આ શ્લોકનો સૌથી મહત્ત્વનો શબ્દ છે — ‘શનૈઃ શનૈઃ’, ધીમે ધીમે. મનને એક ઝાટકે શાંત કરી શકાતું નથી; જેમ ઝડપથી વહેતી નદીને એકદમ રોકવાનો પ્રયત્ન પૂર લાવે છે, તેમ મન પર બળજબરી ઊલટું પરિણામ આપે છે. ધીમે ધીમે, ધીરજથી, મનને વિષયોથી હટાવવાનું છે.

આ કાર્ય ‘ધૃતિગૃહીતયા બુદ્ધ્યા’ — ધૃતિથી પકડાયેલી બુદ્ધિથી થાય છે. ‘ધૃતિ’ એટલે ધારણ કરવાની શક્તિ, ધૈર્ય, દૃઢતા. બુદ્ધિ સાચી દિશા જાણે છે, પણ ધૃતિ તેને એ દિશામાં ટકાવી રાખે છે. ધૃતિ વિના બુદ્ધિ જાણે છે ખરી, પણ મનના પ્રવાહમાં તણાઈ જાય છે.

પછી અંતિમ ચરણ — ‘આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્’ — મનને આત્મામાં સ્થિત કરીને કંઈ પણ ન વિચારવું. આ સૌથી સૂક્ષ્મ સૂચના છે. શરૂઆતમાં મનને કોઈ આલંબન — મંત્ર, ઇષ્ટ-રૂપ કે શ્વાસ — પર ટકાવાય છે. જ્યારે તે ત્યાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે આલંબન પણ ધીમે ધીમે છૂટી જાય છે અને માત્ર આત્માનો શુદ્ધ બોધ રહે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે — ‘બધું આત્મા જ છે, તેનાથી ભિન્ન કંઈ નથી’ — એવો નિશ્ચય કરીને મનને આત્મામાં સ્થિત કરવું, પછી બીજું કંઈ ન વિચારવું. આચાર્ય રામાનુજ ‘આત્મસંસ્થ’નો અર્થ આત્મસ્વરૂપમાં લીન મન કરે છે.

આ ‘કંઈ ન વિચારવું’ શૂન્યતા કે જડતા નથી, પરંતુ આત્માના પ્રકાશમાં જાગૃત વિશ્રામ છે. આ અવસ્થા અભ્યાસની પરિપક્વતાથી આવે છે, જબરદસ્તીથી નહીં.

સંદર્ભ

6.24માં કામનાઓના ત્યાગ અને ઇન્દ્રિયસંયમની વાત થઈ; આ શ્લોક ધીમે ધીમે ઉપરામ થઈને મનને આત્મામાં સ્થાપવાની રીત આપે છે. આગળનો શ્લોક (6.26) બતાવે છે કે મન તોપણ ભટકે તો શું કરવું.

જીવન-બોધ

મનને શાંત કરવામાં ઉતાવળ ન કરો. આજે પાંચ મિનિટ, કાલે સાત મિનિટ — આમ ધીમે ધીમે અભ્યાસ વધારો. ધીરજ અને સાતત્યથી જ મન પોતાની અંદર ટકતાં શીખે છે.

મુખ્ય શબ્દો

શનૈઃ શનૈઃ
ધીમે ધીમે, ક્રમશઃ
ધૃતિ
ધૈર્ય, ધારણશક્તિ, દૃઢતા
આત્મસંસ્થ
આત્મામાં સ્થિત
ઉપરમ
વિષયોથી હટવું, શાંત થવું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક