શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 1

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ .
sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ ॥

અર્થ

શ્રીભગવાન બોલ્યા — જે મનુષ્ય કર્મફળનો આશ્રય લીધા વિના પોતાનું કર્તવ્ય-કર્મ કરે છે, તે જ સંન્યાસી છે અને તે જ યોગી છે; માત્ર અગ્નિનો ત્યાગ કરનાર કે બધી ક્રિયાઓ છોડી દેનાર સંન્યાસી નથી.

શબ્દાર્થ

अनाश्रितः – આશ્રય ન લેનાર, આધાર ન રાખનાર
कर्मफलम् – કર્મના ફળનો
कार्यम् – કરવા યોગ્ય, કર્તવ્ય
कर्म – કર્મ
करोति – કરે છે
यः – જે
सः – તે
संन्यासी – સંન્યાસી, ત્યાગી
च – અને
योगी – યોગી
न – નહીં
निरग्निः – યજ્ઞ-અગ્નિનો ત્યાગ કરનાર
अक्रियः – બધી ક્રિયાઓ છોડી દેનાર

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — यः कर्मफलम् अनाश्रितः कार्यं कर्म करोति, सः संन्यासी च योगी च; न निरग्निः, न च अक्रियः ।

સમજૂતી

છઠ્ઠા અધ્યાયની શરૂઆતમાં ભગવાન પાંચમા અધ્યાયના નિષ્કર્ષને ફરી દૃઢ કરે છે. અર્જુનના મનમાં વારંવાર પ્રશ્ન ઊઠતો હતો કે કર્મ છોડવું શ્રેષ્ઠ છે કે કર્મ કરવું. ભગવાન સ્પષ્ટ કહે છે કે સાચો સંન્યાસ બાહ્ય વસ્તુઓ કે ક્રિયાઓના ત્યાગમાં નથી, પરંતુ અંદરની આસક્તિ અને ફળની કામનાના ત્યાગમાં છે. જે વ્યક્તિ પોતાનું કર્તવ્ય કર્તવ્ય સમજીને કરે છે અને પરિણામ ઉપર પોતાનું સુખ-દુઃખ ટકાવી રાખતો નથી, તે જ ખરેખર સંન્યાસી અને યોગી છે.

વૈદિક પરંપરામાં સંન્યાસી ગૃહસ્થના યજ્ઞ-અગ્નિ (અગ્નિહોત્ર)નો ત્યાગ કરતો, તેથી તેને ‘નિરગ્નિ’ કહેવાતો. ભગવાન કહે છે કે માત્ર અગ્નિ છોડી દેવો કે હાથ-પગ રોકી લેવા એ સંન્યાસનું લક્ષણ નથી. જો મનમાં કામનાઓ ઉકળતી હોય તો બાહ્ય નિષ્ક્રિયતા માત્ર દેખાવ છે. આચાર્ય શંકર આ શ્લોકને કર્મયોગની પ્રશંસા તરીકે જુએ છે — ફળ-સંકલ્પનો ત્યાગ કરનાર કર્મયોગીને ‘સંન્યાસી’ કહીને સન્માનવામાં આવ્યો છે.

આચાર્ય રામાનુજ મુજબ ફળત્યાગપૂર્વક કરેલું કર્મ ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે અને આત્મજ્ઞાનનું સાધન બને છે, તેથી કર્મયોગીમાં જ્ઞાનયોગનું સાર પણ આવી જાય છે. આ રીતે આ શ્લોક આગળના સમગ્ર ધ્યાનયોગની ભૂમિકા રચે છે — ધ્યાનનો અધિકારી એ જ છે જેનું મન ફળની ચિંતાથી મુક્ત થયું છે.

ટૂંકમાં, ગીતાનો સંન્યાસ પલાયન નથી, રૂપાંતર છે. કર્મ એ જ રહે છે, પરંતુ કર્તાની દૃષ્ટિ બદલાઈ જાય છે.

સંદર્ભ

પાંચમા અધ્યાયના અંતે (5.27–28) ભગવાને ધ્યાનનો સંક્ષિપ્ત સંકેત આપ્યો હતો. છઠ્ઠો અધ્યાય એ ધ્યાનયોગનો વિસ્તાર છે. આ પ્રથમ શ્લોક સંન્યાસની સાચી વ્યાખ્યા આપે છે, અને આગળનો શ્લોક (6.2) કહે છે કે સંન્યાસ અને યોગ ખરેખર એક જ છે, કારણ કે બંનેમાં સંકલ્પનો ત્યાગ આવશ્યક છે.

જીવન-બોધ

જવાબદારીઓથી ભાગી જવું ત્યાગ નથી. તમારું કામ પૂરી નિષ્ઠાથી કરો, પરંતુ પરિણામને તમારી શાંતિનો આધાર ન બનાવો — આ જ સાચો સંન્યાસ છે, જે ઘર-પરિવાર અને કાર્યક્ષેત્રમાં રહીને પણ શક્ય છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંન્યાસી: જેણે અંદરથી કામના અને ફળ-આસક્તિનો ત્યાગ કર્યો છે
યોગી: જે સમત્વ-બુદ્ધિથી કર્મ કરતાં પરમાત્મા સાથે જોડાયેલો રહે છે
નિરગ્નિ: યજ્ઞ-અગ્નિનો ત્યાગ કરનાર પરંપરાગત સંન્યાસી
કર્મફળ: કર્મથી મળતું પરિણામ