શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 38

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati .
apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi ॥

અર્થ

હે મહાબાહુ (કૃષ્ણ)! બ્રહ્મપ્રાપ્તિના માર્ગમાં મોહિત થયેલો અને આશ્રયહીન તે સાધક, બંને બાજુથી ભ્રષ્ટ થઈને છિન્નભિન્ન વાદળની જેમ ક્યાંક નષ્ટ તો નથી થઈ જતો?

શબ્દાર્થ

कच्चित् – શું, ક્યાંક (આશંકાસૂચક)
न – નહીં
उभयविभ्रष्टः – બંને (લોક અને પરલોક)થી ભ્રષ્ટ
छिन्नाभ्रम् – છિન્નભિન્ન વાદળ
इव – સમાન
नश्यति – નષ્ટ થઈ જાય છે
अप्रतिष्ठः – આશ્રયહીન, આધાર વિનાનો
महाबाहो – હે મહાબાહુ (કૃષ્ણ)
विमूढः – મોહિત, ભ્રમિત
ब्रह्मणः – બ્રહ્મના
पथि – માર્ગમાં

અન્વય

महाबाहो, ब्रह्मणः पथि विमूढः अप्रतिष्ठः उभयविभ्रष्टः (सः) छिन्नाभ्रम् इव कच्चित् न नश्यति ?

સમજૂતી

અર્જુન પોતાની ચિંતાને એક માર્મિક ઉપમાથી વધુ સ્પષ્ટ કરે છે — છિન્નભિન્ન વાદળ. કલ્પના કરો એક નાનું વાદળ જે મોટા મેઘસમૂહથી તૂટીને અલગ થઈ ગયું છે. તે ન તો પાછું એ સમૂહમાં ભળી શકે છે અને ન બીજા કોઈ મોટા વાદળ સુધી પહોંચી શકે છે. પવન તેને આમતેમ ઉડાડે છે અને અંતે તે વરસ્યા વિના આકાશમાં વિલીન થઈ જાય છે.

અર્જુનને ભય છે કે અધૂરા સાધકની પણ આ જ દશા ન થાય. ‘ઉભયવિભ્રષ્ટઃ’ — બંને બાજુથી ભ્રષ્ટ. એક બાજુ તેણે સાંસારિક સુખ અને સકામ કર્મોનો માર્ગ છોડ્યો, જેનાથી સ્વર્ગ વગેરે મળત; બીજી બાજુ યોગની સિદ્ધિ પણ ન મળી, જેનાથી મોક્ષ મળત. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે તે કર્મમાર્ગ અને યોગમાર્ગ — બંનેથી પડી ગયો. ન ભૌતિક લાભ, ન આધ્યાત્મિક લાભ — શું તે સાવ નષ્ટ થઈ જશે?

‘અપ્રતિષ્ઠઃ’ — તેની પાસે કોઈ આધાર નથી; અને ‘વિમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ’ — બ્રહ્મના માર્ગે તે ભ્રમિત થઈ ગયો. આ ચિત્ર એવી વ્યક્તિનું છે જે મઝધારે ફસાઈ ગઈ છે. અર્જુન ભગવાનને ‘મહાબાહો’ કહીને સંબોધે છે — આપ જે સૌની રક્ષા કરવામાં સમર્થ છો, શું એવા સાધકની રક્ષા નહીં થાય?

આ પ્રશ્ન આધ્યાત્મિક જીવનની એક મોટી શંકાને સ્પષ્ટ કરે છે: શું આધ્યાત્મિક માર્ગ પર આપેલો સમય અને ત્યાગ વ્યર્થ જઈ શકે? ભગવાનનો ઉત્તર 6.40માં મળશે, જે ગીતાનાં સૌથી આશ્વાસનભર્યાં વચનોમાંનું એક છે.

સંદર્ભ

6.37માં અર્જુને અધૂરા સાધકની ગતિ વિશે પૂછ્યું; અહીં તે છિન્ન વાદળની ઉપમાથી પોતાની આશંકા સ્પષ્ટ કરે છે. આગળના શ્લોક (6.39)માં તે ભગવાનને આ સંશય સંપૂર્ણ દૂર કરવા પ્રાર્થના કરે છે.

જીવન-બોધ

ક્યારેક લાગે છે કે સારપના માર્ગે ચાલીને આપણે સાંસારિક લાભ પણ ગુમાવ્યો અને આધ્યાત્મિક લક્ષ્ય પણ ન પામ્યા. એવી દ્વિધામાં પ્રામાણિકપણે માર્ગદર્શન માગો; આગળના શ્લોકો બતાવે છે કે સાચો પ્રયાસ ક્યારેય વ્યર્થ જતો નથી.

મુખ્ય શબ્દો

છિન્નાભ્ર: મોટા મેઘથી તૂટીને અલગ થયેલું વાદળ
ઉભયવિભ્રષ્ટ: લોક અને પરલોક — બંનેથી ભ્રષ્ટ
અપ્રતિષ્ઠ: આધાર કે આશ્રયથી રહિત
બ્રહ્મણઃ પથિ: બ્રહ્મપ્રાપ્તિના માર્ગે