શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 47

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā .
śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ ॥

અર્થ

સર્વ યોગીઓમાં પણ જે શ્રદ્ધાવાન ભક્ત પોતાના અંતઃકરણને મારામાં લગાડીને મને ભજે છે, તે મારા મતે સૌથી શ્રેષ્ઠ (યુક્તતમ) યોગી છે.

શબ્દાર્થ

योगिनाम् – યોગીઓમાં
अपि – પણ
सर्वेषाम् – સર્વ
मद्गतेन – મારામાં લાગેલા
अन्तरात्मना – અંતઃકરણથી
श्रद्धावान् – શ્રદ્ધાથી યુક્ત
भजते – ભજે છે, પ્રેમપૂર્વક ઉપાસના કરે છે
यः – જે
माम् – મને
सः – તે
मे – મારા દ્વારા
युक्ततमः – સૌથી વધુ યોગયુક્ત, સર્વશ્રેષ્ઠ યોગી
मतः – મનાયો છે

અન્વય

सर्वेषाम् अपि योगिनां यः श्रद्धावान् मद्गतेन अन्तरात्मना मां भजते, सः मे युक्ततमः मतः ।

સમજૂતી

આ છઠ્ઠા અધ્યાયનો અંતિમ અને સૌથી મહત્ત્વનો શ્લોક છે. તે ફક્ત આ અધ્યાયનું શિખર જ નથી, પરંતુ ગીતાના પહેલા છ અધ્યાયો (કર્મ-ષટ્ક)નું સમાપન અને આગલા છ અધ્યાયો (ભક્તિ-ષટ્ક)નું દ્વાર પણ છે. ગયા શ્લોકમાં ભગવાને યોગીને તપસ્વી, જ્ઞાની અને કર્મી કરતાં શ્રેષ્ઠ કહ્યો. હવે તેઓ કહે છે — સર્વ યોગીઓમાં પણ સર્વશ્રેષ્ઠ એ છે જે શ્રદ્ધાપૂર્વક, પોતાના અંતઃકરણને મારામાં લગાડીને, મારી ભક્તિ કરે છે.

‘યોગિનામપિ સર્વેષામ્’ — સર્વ પ્રકારના યોગીઓમાં. યોગી પણ અનેક પ્રકારના હોય છે — કેટલાક ધ્યાનમાં આત્મા પર કેન્દ્રિત હોય, કેટલાક પ્રાણ પર, કેટલાક નિરાકાર બ્રહ્મ પર, કેટલાક વિવિધ દેવતાઓ પર. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં રુદ્ર, આદિત્ય વગેરે અન્ય દેવતાઓનું ધ્યાન કરનાર યોગીઓની તુલનામાં ભગવાન વાસુદેવમાં મન લગાડનારને શ્રેષ્ઠ કહ્યો છે.

આ સર્વશ્રેષ્ઠ યોગીનાં ત્રણ લક્ષણ છે. પહેલું — ‘શ્રદ્ધાવાન’, તેનામાં ઊંડી શ્રદ્ધા છે. શ્રદ્ધા વિના સાધના યાંત્રિક બની જાય છે; શ્રદ્ધા તેમાં પ્રાણ પૂરે છે. બીજું — ‘મદ્ગતેનાન્તરાત્મના’, તેનું અંતઃકરણ ભગવાનમાં લાગેલું છે. અહીં માત્ર બાહ્ય પૂજાની વાત નથી; મન, બુદ્ધિ અને હૃદય — સમગ્ર આંતરિક અસ્તિત્વ ભગવાન તરફ વહે છે. ત્રીજું — ‘ભજતે મામ્’, તે ભગવાનને ભજે છે. ‘ભજ્’ ધાતુનો અર્થ છે સેવા કરવી, પ્રેમ કરવો, આશ્રય લેવો, ભાગીદાર થવું. ભજન એટલે પ્રેમપૂર્ણ, સમર્પિત સંબંધ.

આચાર્ય રામાનુજ આ શ્લોકને અત્યંત મહત્ત્વ આપે છે. તેઓ કહે છે કે એવો ભક્ત ભગવાન વિના એક ક્ષણ પણ રહી શકતો નથી; ભગવાન તેના માટે પરમ પ્રિય છે, અને આ જ અનન્ય પ્રેમને લીધે તે યુક્તતમ છે. તેમના મતે આ શ્લોક બતાવે છે કે આત્મસાક્ષાત્કારનો ધ્યાનયોગ પણ ભગવાનની ભક્તિનું અંગ બનીને જ પૂર્ણ થાય છે. આચાર્ય મધ્વ પણ ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિને જ સર્વોચ્ચ સાધન માને છે.

આ શ્લોકથી ગીતાનો માર્ગ સ્પષ્ટ થાય છે: કર્મયોગ ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે, ધ્યાનયોગ મનને સ્થિર કરે છે, અને ભક્તિ એ સ્થિર, શુદ્ધ મનને ભગવાન સાથે પ્રેમપૂર્વક જોડી દે છે. ધ્યાનનું અંતિમ લક્ષ્ય કોઈ શૂન્ય નથી, પરંતુ એક જીવંત, પ્રેમમય પરમાત્મા છે. તેથી જ આગલો અધ્યાય ‘મય્યાસક્તમનાઃ’ — મારામાં આસક્ત મનવાળો — શબ્દોથી શરૂ થાય છે, અને ભગવાન પોતાના સમગ્ર સ્વરૂપનું જ્ઞાન આપવાનું શરૂ કરે છે.

સંદર્ભ

6.46માં યોગીને સૌથી શ્રેષ્ઠ કહીને અર્જુનને યોગી બનવાનો આદેશ આપ્યો. આ શ્લોક કહે છે કે યોગીઓમાં પણ ભક્ત યોગી સર્વશ્રેષ્ઠ છે, અને આ સાથે છઠ્ઠો અધ્યાય પૂરો થાય છે. સાતમો અધ્યાય (7.1) આ જ સૂત્ર પકડીને ભગવાનના સમગ્ર સ્વરૂપના જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનો ઉપદેશ શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

ધ્યાન, સેવા અને જ્ઞાન — બધું ત્યારે જ પૂર્ણ થાય છે જ્યારે તેમાં પ્રેમ અને શ્રદ્ધા હોય. તમારી સાધનાને માત્ર પદ્ધતિ ન રહેવા દો; તેમાં હૃદય લગાડો. જે કોઈ રૂપમાં તમે પરમાત્માને માનો છો, તેમની સાથે એક જીવંત, પ્રેમપૂર્ણ સંબંધ બાંધો — આ જ સૌથી ઊંચો યોગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

યુક્તતમ: સૌથી વધુ યોગયુક્ત, સર્વશ્રેષ્ઠ યોગી
શ્રદ્ધાવાન: ઊંડી શ્રદ્ધાથી યુક્ત
મદ્ગત અંતરાત્મા: ભગવાનમાં લાગેલું અંતઃકરણ
ભજન: પ્રેમપૂર્ણ સેવા, ઉપાસના અને સમર્પણ