ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 27

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam .
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam ॥

અર્થ

જેનું મન પૂર્ણ શાંત છે, જેનો રજોગુણ શાંત થઈ ગયો છે, જે પાપરહિત છે અને બ્રહ્મરૂપ થઈ ગયો છે — એવા યોગીને નિશ્ચયથી ઉત્તમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

  • प्रशान्तमनसम् – પૂર્ણ શાંત મનવાળાને
  • हि – નિશ્ચયથી
  • एनम् – આ
  • योगिनम् – યોગીને
  • सुखम् – સુખ
  • उत्तमम् – ઉત્તમ, સર્વશ્રેષ્ઠ
  • उपैति – પ્રાપ્ત થાય છે
  • शान्तरजसम् – જેનો રજોગુણ શાંત થયો છે
  • ब्रह्मभूतम् – બ્રહ્મરૂપ થયેલા
  • अकल्मषम् – પાપરહિત, નિર્મળ

અન્વય

प्रशान्तमनसं शान्तरजसम् अकल्मषं ब्रह्मभूतम् एनं योगिनं हि उत्तमं सुखम् उपैति ।

સમજૂતી

મનને વારંવાર આત્મામાં પાછું વાળવાના અભ્યાસનું ફળ આ શ્લોકમાં કહ્યું છે. એક રસપ્રદ વાત એ છે કે અહીં સુખ યોગી પાસે ‘આવે’ છે — ‘ઉપૈતિ’. યોગી સુખ પાછળ દોડતો નથી; મન શાંત અને નિર્મળ થાય છે ત્યારે ઉત્તમ સુખ પોતે જ તેની પાસે આવે છે, જેમ શાંત સરોવરમાં ચંદ્રનું પ્રતિબિંબ આપમેળે ઊતરી આવે છે.

આ યોગીનાં ચાર લક્ષણ છે. ‘પ્રશાંતમનસ્’ — મન પૂર્ણ શાંત. ‘શાંતરજસ્’ — રજોગુણ શાંત, એટલે કે કામના, બેચેની, આસક્તિ અને બિનજરૂરી ક્રિયાની વૃત્તિ થંભી ગઈ. રજોગુણ જ મનને સતત કોઈ ને કોઈ વસ્તુ માટે દોડાવે છે; તે શાંત થતાં જ સત્ત્વનો પ્રકાશ પ્રગટ થાય છે. ‘અકલ્મષ’ — પાપ અને મેલથી રહિત; અભ્યાસ અને સંયમથી જૂના સંસ્કારોનો મેલ ધોવાઈ ગયો. ‘બ્રહ્મભૂત’ — બ્રહ્મરૂપ, એટલે કે જેણે પોતાને બ્રહ્મ સાથે એક અનુભવ્યો છે.

‘બ્રહ્મભૂત’ની વ્યાખ્યા આચાર્યોએ જુદી જુદી કરી છે. આચાર્ય શંકર મુજબ તેનો અર્થ છે જીવન્મુક્ત — જેણે નિશ્ચય કર્યો છે કે ‘બધું બ્રહ્મ જ છે’ અને જે બ્રહ્મસ્વરૂપ થઈ ગયો. આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ કરે છે — જે પોતાના શુદ્ધ આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિત થયો, જે બ્રહ્મ સમાન નિર્મળ અને જ્ઞાનસ્વરૂપ છે.

અહીં જે ‘ઉત્તમ સુખ’ કહ્યું છે, તે એ જ આત્યંતિક, અતીન્દ્રિય સુખ છે જેનું વર્ણન 6.21માં થયું હતું. આગળના શ્લોકમાં ભગવાન આ સુખને ‘બ્રહ્મસંસ્પર્શ’નું સુખ કહેશે.

સંદર્ભ

6.26માં ભટકતા મનને પાછું વાળવાનો અભ્યાસ બતાવ્યો; આ શ્લોક તેનું ફળ બતાવે છે. આગળનો શ્લોક (6.28) કહે છે કે એવો યોગી સહજપણે બ્રહ્મસ્પર્શના અનંત સુખનો અનુભવ કરે છે.

જીવન-બોધ

સુખ પાછળ દોડવાને બદલે મનને શાંત અને નિર્મળ બનાવવા પર ધ્યાન આપો. બેચેની (રજોગુણ) ઓછી થતાં જ આનંદ સહજપણે પ્રગટ થવા લાગે છે. તમારા જીવનમાં બિનજરૂરી દોડધામ અને ઉત્તેજના ઓળખીને ઘટાડો.

મુખ્ય શબ્દો

શાંતરજસ્
જેનો રજોગુણ (બેચેની, કામના) શાંત થયો છે
અકલ્મષ
પાપ અને મેલથી રહિત
બ્રહ્મભૂત
બ્રહ્મરૂપ, બ્રહ્મમાં સ્થિત
ઉત્તમ સુખ
સર્વોચ્ચ, આત્મિક આનંદ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક