શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 34

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham .
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram ॥

અર્થ

હે કૃષ્ણ! આ મન ખૂબ ચંચળ, મથી નાખનારું, બળવાન અને હઠીલું છે. તેને વશ કરવું હું પવનને રોકવા સમાન અત્યંત કઠિન માનું છું.

શબ્દાર્થ

चञ्चलम् – ચંચળ
हि – કારણ કે, નિશ્ચયથી
मनः – મન
कृष्ण – હે કૃષ્ણ
प्रमाथि – મથી નાખનારું, વિક્ષુબ્ધ કરનારું
बलवत् – બળવાન
दृढम् – દૃઢ, હઠીલું
तस्य – તેનો
अहम् – હું
निग्रहम् – નિગ્રહ, વશ કરવું
मन्ये – માનું છું
वायोः – પવનના
इव – સમાન
सुदुष्करम् – અત્યંત કઠિન

અન્વય

कृष्ण, हि मनः चञ्चलं प्रमाथि बलवत् दृढम् (अस्ति); तस्य निग्रहं वायोः इव सुदुष्करम् अहं मन्ये ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં અર્જુને પોતાની મુશ્કેલીનો સંકેત કર્યો હતો; હવે તે મનના સ્વભાવનું જીવંત ચિત્ર દોરે છે. તે મનનાં ચાર વિશેષણ આપે છે, જે જાણે માનવમનનું સમગ્ર મનોવિજ્ઞાન છે.

પહેલું — ‘ચંચળ’. મન એક ક્ષણ પણ એક સ્થાને ટકતું નથી; તે વિચારથી વિચાર પર કૂદતું રહે છે. બીજું — ‘પ્રમાથિ’, મથી નાખનારું. જેમ દહીં વલોવાય છે, તેમ મન શરીર અને ઇન્દ્રિયોને વિક્ષુબ્ધ કરી દે છે, વ્યક્તિને લાચાર બનાવી ખોટી દિશામાં લઈ જાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તે શરીર અને ઇન્દ્રિયોને ક્ષુબ્ધ કરીને પરવશ બનાવે છે.

ત્રીજું — ‘બલવત્’, બળવાન. તે એટલું શક્તિશાળી છે કે વિવેકની વાત પણ માનતું નથી. ચોથું — ‘દૃઢ’, હઠીલું. આચાર્ય શંકર તેને ‘તંતુનાગ’ જેવું અભેદ્ય કહે છે; જે વિષયને તે પકડે છે, તેને સહેલાઈથી છોડતું નથી. કોઈ ટેવ, કોઈ ઇચ્છા, કોઈ ભય — એક વાર મૂળ નાખે તો ઉખેડવું કઠિન છે.

પછી અર્જુન એક પ્રભાવશાળી ઉપમા આપે છે — તેને વશ કરવું પવનને રોકવા જેવું છે. પવનને ન મુઠ્ઠીમાં પકડી શકાય, ન બાંધી શકાય. આ શ્લોકમાં ‘કૃષ્ણ’ સંબોધન પણ અર્થપૂર્ણ છે; ‘કૃષ્ણ’નો એક અર્થ છે ‘આકર્ષનાર’ — આપ જે સૌના મનને ખેંચી લો છો, આપ જ મારા મનને વશ કરવાનો ઉપાય બતાવો. આ પ્રશ્ન બતાવે છે કે ગીતા મનુષ્યની વાસ્તવિક મુશ્કેલીઓથી મોં ફેરવતી નથી.

સંદર્ભ

6.33માં અર્જુને કહ્યું કે મનની ચંચળતાને કારણે સમતા-યોગ સ્થિર લાગતો નથી. અહીં તે મનના સ્વભાવનું વિસ્તારથી વર્ણન કરે છે. આગળના શ્લોક (6.35)માં ભગવાન અભ્યાસ અને વૈરાગ્યનો પ્રસિદ્ધ ઉત્તર આપે છે.

જીવન-બોધ

જો તમને તમારું મન અનિયંત્રિત લાગે, તો તમે એકલા નથી — અર્જુન જેવા મહાવીરે પણ આ જ અનુભવ્યું. મનની શક્તિને સમજવી અને સ્વીકારવી એ જ તેને સાધવાનું પહેલું પગથિયું છે.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રમાથિ: મથી નાખનારું, વિક્ષુબ્ધ કરનારું
બલવત્: શક્તિશાળી
દૃઢ: હઠીલું, પોતાની પકડ ન છોડનારું
નિગ્રહ: વશ કરવું, સંયમ