શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 42

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām .
etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam ॥

અર્થ

અથવા તે બુદ્ધિમાન યોગીઓના જ કુળમાં જન્મ લે છે; પરંતુ આ પ્રકારનો જે જન્મ છે, તે સંસારમાં અત્યંત દુર્લભ છે.

શબ્દાર્થ

अथवा – અથવા
योगिनाम् – યોગીઓના
एव – જ
कुले – કુળમાં, કુટુંબમાં
भवति – જન્મ લે છે
धीमताम् – બુદ્ધિમાન, જ્ઞાની
एतत् – આ
हि – નિશ્ચયથી
दुर्लभतरम् – અત્યંત દુર્લભ
लोके – સંસારમાં
जन्म – જન્મ
यत् – જે
ईदृशम् – આ પ્રકારનો

અન્વય

अथवा धीमतां योगिनाम् एव कुले भवति; हि ईदृशं यत् एतत् जन्म, (तत्) लोके दुर्लभतरम् ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને યોગભ્રષ્ટની એક ગતિ કહી; હવે તેઓ બીજી, વધુ ઉત્તમ ગતિ કહે છે. આ ગતિ એવા સાધક માટે છે જે યોગમાર્ગે વધુ આગળ વધી ચૂક્યો હતો અને જેના મનમાં ભોગોની ઇચ્છા લગભગ પૂરી થઈ ગઈ હતી.

એવો સાધક સ્વર્ગ વગેરે લોકોમાં સમય વિતાવ્યા વિના સીધો ‘ધીમતાં યોગિનામ્ કુલે’ — જ્ઞાની યોગીઓના કુટુંબમાં જન્મ લે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ કુટુંબો ગરીબ હોઈ શકે, પણ જ્ઞાન અને યોગથી સમૃદ્ધ હોય છે. એવા ઘરમાં બાળપણથી જ ધ્યાન, શાસ્ત્રચર્ચા, સત્સંગ અને સંયમનું વાતાવરણ મળે છે. માતા-પિતા પોતે સાધક હોવાથી બાળકના આધ્યાત્મિક સંસ્કારોને ઓળખે છે અને પોષે છે.

ભગવાન કહે છે — ‘એતદ્ધિ દુર્લભતરં લોકે જન્મ યદીદૃશમ્’ — આવો જન્મ સંસારમાં અત્યંત દુર્લભ છે. ગયા શ્લોકનો જન્મ (પવિત્ર, સમૃદ્ધ ઘર) પણ સારો છે, પરંતુ તેમાં ધનસંપત્તિને લીધે ભોગોનું આકર્ષણ બની રહી શકે. યોગીઓના કુળમાં જન્મ વધુ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે ત્યાં સાધનાનો માર્ગ સીધો અને સ્પષ્ટ હોય છે.

આ શ્લોક બતાવે છે કે આપણા આંતરિક વિકાસનું સ્તર જ નક્કી કરે છે કે આગલી યાત્રા માટે આપણને કેવું વાતાવરણ મળશે. જેટલી ઊંડી સાધના, તેટલો અનુકૂળ આગલો પડાવ.

સંદર્ભ

6.41માં યોગભ્રષ્ટના પવિત્ર-સમૃદ્ધ ઘરમાં જન્મની વાત હતી; આ શ્લોક યોગીઓના કુળમાં જન્મરૂપી દુર્લભ ગતિ બતાવે છે. આગળના શ્લોક (6.43)માં કહ્યું છે કે ત્યાં જન્મ લઈને તે પૂર્વજન્મની બુદ્ધિ ફરી પામે છે.

જીવન-બોધ

ધનની સંપન્નતા કરતાં વધુ મૂલ્યવાન છે જ્ઞાન અને સદાચારની સંપન્નતા. તમારા ઘરને એવું બનાવો જ્યાં બાળકોને પ્રેમ, સંયમ અને આધ્યાત્મિક મૂલ્યોનું સહજ વાતાવરણ મળે — આ જ સૌથી દુર્લભ ભેટ છે.

મુખ્ય શબ્દો

ધીમાન: બુદ્ધિમાન, જ્ઞાની
યોગિનાં કુળ: યોગીઓનું કુટુંબ
દુર્લભતર: અત્યંત દુર્લભ