ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 10

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ .
ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ ॥

અર્થ

યોગીએ એકાંત સ્થળે એકલા રહીને, મન અને શરીરને સંયમમાં રાખીને, આશાઓ (કામનાઓ)થી રહિત અને સંગ્રહથી મુક્ત થઈને નિરંતર પોતાના મનને પરમાત્મામાં જોડવું જોઈએ.

શબ્દાર્થ

  • योगी – યોગનો સાધક
  • युञ्जीत – જોડે, (ધ્યાનમાં) લગાડે
  • सततम् – નિરંતર
  • आत्मानम् – પોતાના મનને
  • रहसि – એકાંતમાં
  • स्थितः – સ્થિત થઈને
  • एकाकी – એકલો
  • यतचित्तात्मा – મન અને શરીરને સંયમમાં રાખનાર
  • निराशीः – આશાઓ અને કામનાઓથી રહિત
  • अपरिग्रहः – સંગ્રહ અને માલિકીભાવથી રહિત

અન્વય

योगी रहसि स्थितः एकाकी यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः (सन्) आत्मानं सततं युञ्जीत ।

સમજૂતી

અહીંથી ભગવાન ધ્યાનયોગની વ્યાવહારિક વિધિનું વર્ણન શરૂ કરે છે, જે 6.17 સુધી ચાલે છે. આ ગીતામાં ધ્યાનનું સૌથી વ્યવસ્થિત નિરૂપણ છે. પહેલાં તેમણે બતાવ્યું કે યોગારૂઢ કેવો હોય; હવે બતાવે છે કે ત્યાં પહોંચવા બેસીને અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો. આ પહેલા શ્લોકમાં ધ્યાન માટે જરૂરી બાહ્ય અને આંતરિક પરિસ્થિતિઓ કહી છે.

બાહ્ય પરિસ્થિતિ છે ‘રહસિ સ્થિતઃ એકાકી’ — એકાંત સ્થળ અને એકલાપણું. શરૂઆતના સાધકનું મન બહુ ઝડપથી બહાર ખેંચાય છે; લોકોની વાતચીત, ઘોંઘાટ, હલચલ તેને વિચલિત કરે છે. તેથી ધ્યાનના સમયે એવું સ્થળ જોઈએ જ્યાં ખલેલ ન પડે. એકાકી હોવું એટલે તે સમયે કોઈ સંગ કે વાતચીત ન હોય. તેનો અર્થ જીવનભર સમાજ છોડી દેવો નથી, પણ ધ્યાનના સમય માટે એકાંત સર્જવું છે.

આંતરિક પરિસ્થિતિઓ ત્રણ છે. ‘યતચિત્તાત્મા’ — મન અને શરીર સંયમમાં હોય. ‘નિરાશીઃ’ — મનમાં આશાઓ અને કામનાઓનો કોલાહલ ન હોય; કારણ કે જે મનમાં ‘આ મળી જાય, તે થઈ જાય’ ચાલતું હોય તે અંદર ટકતું નથી. ‘અપરિગ્રહઃ’ — વસ્તુઓના સંગ્રહ અને ‘આ મારું છે’ના ભાવથી મુક્તિ; કારણ કે જે વસ્તુઓને આપણે પકડી રાખીએ છીએ, તે ધ્યાનમાં પણ આપણને પકડી રાખે છે.

‘સતતં યુઞ્જીત’ — નિરંતર જોડે. ધ્યાન ક્યારેક ક્યારેકનો શોખ નથી, નિયમિત દૈનિક સાધના છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં ‘યોગી’ એટલે ધ્યાનનો અભ્યાસી અને ‘આત્માનમ્’ એટલે અંતઃકરણ, જેને સમાધિમાં જોડવાનું છે.

આ રીતે ધ્યાનનું પહેલું પગલું આસન પર બેસતાં પહેલાં જ શરૂ થાય છે — જીવનને સરળ બનાવવાથી, કામનાઓ ઘટાડવાથી અને સંગ્રહ ઓછો કરવાથી. જેનું જીવન વેરવિખેર છે, તેનું ધ્યાન પણ વેરવિખેર રહેશે.

સંદર્ભ

6.9 સુધી યોગારૂઢનાં લક્ષણો કહ્યાં. હવે 6.10થી 6.17 સુધી ધ્યાનની વિધિ છે. આગળના શ્લોક (6.11)માં ધ્યાનના સ્થળ અને આસનનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

દિવસમાં થોડો સમય — ભલે પંદર મિનિટ જ — પોતાના માટે એકાંત કાઢો. ફોન અને બાહ્ય વ્યસ્તતાથી દૂર રહો. સાથે જીવનમાં બિનજરૂરી ઇચ્છાઓ અને વસ્તુઓ ઘટાડો; જીવન જેટલું સરળ, ધ્યાન તેટલું ઊંડું.

મુખ્ય શબ્દો

રહસિ
એકાંત, ખલેલ વિનાનું સ્થળ
નિરાશીઃ
કામનાઓ અને આશાઓથી રહિત
અપરિગ્રહ
સંગ્રહ અને મમતાનો ત્યાગ
યુઞ્જીત
મનને યોગમાં જોડે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક