શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 8

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ .
yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ ॥

અર્થ

જેનું અંતઃકરણ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત છે, જે કૂટસ્થ (નિર્વિકાર) છે, જેણે ઇન્દ્રિયોને સારી રીતે જીતી લીધી છે અને જેના માટે માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનું સમાન છે — તે યોગી ‘યુક્ત’ (યોગમાં સ્થિત) કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा – જ્ઞાન (શાસ્ત્રીય સમજ) અને વિજ્ઞાન (અનુભવ)થી તૃપ્ત અંતઃકરણવાળો
कूटस्थः – એરણની જેમ અચળ, નિર્વિકાર
विजितेन्द्रियः – જેણે ઇન્દ્રિયોને પૂર્ણપણે જીતી છે
युक्तः – યોગયુક્ત, યોગમાં સ્થિત
इति – એમ
उच्यते – કહેવાય છે
योगी – યોગી
समलोष्टाश्मकाञ्चनः – જેના માટે ઢેફું, પથ્થર અને સોનું સમાન છે

અન્વય

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः विजितेन्द्रियः समलोष्टाश्मकाञ्चनः योगी युक्तः इति उच्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ‘યુક્ત’ યોગીનાં ચાર લક્ષણો કહ્યાં છે. પહેલું — તે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત છે. ‘જ્ઞાન’ એટલે શાસ્ત્ર અને ગુરુ પાસેથી મળેલી સત્યની સ્પષ્ટ સમજ, અને ‘વિજ્ઞાન’ એટલે એ સત્યનું પોતાના અનુભવમાં ઊતરવું. માત્ર વાંચેલું જ્ઞાન ભૂખ મટાડતું નથી; જ્યારે તે અનુભવ બને છે, ત્યારે અંતઃકરણ તૃપ્ત થાય છે અને બહારની વસ્તુઓની લાલસા મટી જાય છે.

બીજું લક્ષણ છે ‘કૂટસ્થ’. ‘કૂટ’ એટલે લુહારની એરણ, જેના પર હથોડા પડતા રહે છે છતાં તે પોતે બદલાતી નથી. તે જ રીતે યોગી પર જીવનના ઘા પડતા રહે છે, પણ તેનું આંતરિક સ્વરૂપ વિકારરહિત રહે છે. ત્રીજું લક્ષણ છે ‘વિજિતેન્દ્રિય’ — ઇન્દ્રિયો તેની સેવક છે, સ્વામી નહીં.

ચોથું લક્ષણ ખૂબ વ્યાવહારિક છે — માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનું તેના માટે સમાન છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તે તેમનો ભેદ ઓળખતો નથી; અર્થ એ છે કે સોનું જોઈને તેના મનમાં લોભ જાગતો નથી અને ઢેફું જોઈને તિરસ્કાર નહીં. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આત્મજ્ઞાનની તૃપ્તિને લીધે તેના માટે આમાંની કોઈ વસ્તુ ગ્રહણ કે ત્યાગ કરવા યોગ્ય રહેતી નથી.

એવો વ્યક્તિ ‘યુક્ત’ કહેવાય છે — અર્થાત્ તે યોગ સાથે જોડાઈ ગયો છે. આ શ્લોક વસ્તુઓ પ્રત્યે સમતા બતાવે છે; આગળનો શ્લોક વ્યક્તિઓ પ્રત્યે સમતા બતાવશે.

સંદર્ભ

6.7માં દ્વંદ્વો વચ્ચે સમતાનું વર્ણન થયું. અહીં વસ્તુઓ પ્રત્યે સમતા અને આંતરિક તૃપ્તિનું વર્ણન છે. આગળનો શ્લોક (6.9) મિત્ર-શત્રુ, સાધુ-પાપી — સર્વ મનુષ્યો પ્રત્યે સમબુદ્ધિની વાત કરે છે.

જીવન-બોધ

ધન અને વસ્તુઓ જીવન માટે ઉપયોગી છે, પણ તે આપણી શાંતિનું માપ ન બનવી જોઈએ. સમજ જ્યારે અનુભવમાં બદલાય છે ત્યારે જ સાચો સંતોષ આવે છે. કંઈ વાંચો તો તેને જીવવાનો પ્રયત્ન પણ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાન: શાસ્ત્ર અને ગુરુ પાસેથી મળેલી તત્ત્વની સમજ
વિજ્ઞાન: તે જ્ઞાનનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ
કૂટસ્થ: એરણ જેવો અચળ, નિર્વિકાર
યુક્ત: યોગમાં સારી રીતે સ્થિત