શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 19

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā .
yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ ॥

અર્થ

જેમ પવનરહિત સ્થળે મૂકેલો દીવો હલતો નથી, તેવી જ ઉપમા આત્માના ધ્યાનમાં લાગેલા યોગીના સંયમિત ચિત્તની આપવામાં આવી છે.

શબ્દાર્થ

यथा – જેમ
दीपः – દીવો
निवातस्थः – પવનરહિત સ્થળે સ્થિત
न – નહીં
इङ्गते – હલે છે, કંપે છે
सा – તે
उपमा – ઉપમા, સરખામણી
स्मृता – કહેવાઈ છે, મનાઈ છે
योगिनः – યોગીની
यतचित्तस्य – સંયમિત ચિત્તવાળાની
युञ्जतः – અભ્યાસ કરતા
योगम् – યોગનો
आत्मनः – આત્માના (વિષયમાં)

અન્વય

यथा निवातस्थः दीपः न इङ्गते, सा उपमा आत्मनः योगं युञ्जतः यतचित्तस्य योगिनः स्मृता ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાની સૌથી સુંદર અને પ્રસિદ્ધ ઉપમાઓમાંની એક છે. ભગવાન ધ્યાનસ્થ યોગીના ચિત્તની તુલના એવા દીવા સાથે કરે છે જે એવા સ્થળે મૂક્યો છે જ્યાં પવનની એક લહેરખી પણ પહોંચતી નથી. એવા દીવાની જ્યોત બિલકુલ સીધી, સ્થિર અને નિર્મળ પ્રકાશ આપનારી હોય છે.

આ ઉપમાના અનેક સ્તર છે. દીવાની જ્યોત ચિત્ત છે — તે સ્વભાવથી પ્રકાશમાન છે, પણ હળવા પવનથી કંપવા લાગે છે. પવન એટલે કામનાઓ, વિચારો અને ઇન્દ્રિયોના વિષયો, જે ચિત્તને સતત ડગમગાવે છે. ‘નિવાત’ સ્થળ એ અવસ્થા છે જ્યાં ઇન્દ્રિયોનાં દ્વાર બંધ છે અને કામનાઓની લહેર અંદર આવતી નથી. ત્યારે ચિત્તની જ્યોત સ્થિર થઈને આત્માને પ્રકાશિત કરે છે.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે જ્યોત હોલવાતી નથી — તે પૂર્ણ પ્રકાશ સાથે બળતી રહે છે. તે જ રીતે સમાધિમાં ચિત્ત મૂર્છિત કે શૂન્ય થતું નથી, પરંતુ પૂર્ણ જાગૃત, પ્રકાશમાન અને શાંત રહે છે. આ ઊંઘની જડતા નથી, જાગૃત સ્થિરતા છે. આચાર્ય શંકર તેને યોગીના સંયમિત, આત્મધ્યાનમાં લાગેલા ચિત્તનું દૃષ્ટાંત કહે છે, જેને યોગવેત્તાઓએ પરંપરાથી સ્વીકાર્યું છે (‘સ્મૃતા’).

આ ઉપમા સાધકને પોતાના ધ્યાનની ગુણવત્તા ચકાસવાનો માપદંડ પણ આપે છે — મનની જ્યોત સ્થિર છે, કે દરેક નાની વાતથી કંપી ઊઠે છે?

સંદર્ભ

6.18માં કહ્યું કે ચિત્ત આત્મામાં સ્થિત થાય છે. આ શ્લોક એ અવસ્થાને દીવાની ઉપમાથી સ્પષ્ટ કરે છે. આગળના શ્લોકો (6.20–23)માં ભગવાન એ સમાધિ-અવસ્થાનું વિસ્તૃત વર્ણન કરે છે જેમાં યોગી આત્મામાં જ તુષ્ટ રહે છે.

જીવન-બોધ

તમારા મનને એ દીવા જેવું બનાવો જે પવનની લહેરોથી સુરક્ષિત રાખ્યો હોય. બિનજરૂરી સમાચાર, વિવાદ અને ઉત્તેજનાથી બચીને મનની આસપાસ શાંત ‘નિવાત’ વાતાવરણ રચો; ત્યારે અંદરનો પ્રકાશ સ્થિર થઈને બળશે.

મુખ્ય શબ્દો

નિવાત: પવનરહિત, પવનથી સુરક્ષિત સ્થળ
દીપ: દીવો — અહીં ચિત્તનું પ્રતીક
યતચિત્ત: સંયમિત ચિત્તવાળો