ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 18

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate .
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā ॥

અર્થ

જ્યારે સારી રીતે વશ કરેલું ચિત્ત આત્મામાં જ સ્થિત થઈ જાય છે, ત્યારે સર્વ કામનાઓથી નિઃસ્પૃહ (ઇચ્છારહિત) તે પુરુષ ‘યુક્ત’ (યોગયુક્ત) કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

  • यदा – જ્યારે
  • विनियतम् – વિશેષ રીતે વશ કરેલું
  • चित्तम् – ચિત્ત, મન
  • आत्मनि – આત્મામાં
  • एव – જ
  • अवतिष्ठते – સ્થિત થાય છે
  • निःस्पृहः – સ્પૃહા (લાલસા)થી રહિત
  • सर्वकामेभ्यः – સર્વ કામનાઓથી
  • युक्तः – યોગયુક્ત
  • इति – એમ
  • उच्यते – કહેવાય છે
  • तदा – ત્યારે

અન્વય

यदा विनियतं चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते, (तदा) सर्वकामेभ्यः निःस्पृहः (पुरुषः) युक्तः इति उच्यते ।

સમજૂતી

ધ્યાનની વિધિ અને સંતુલિત જીવન બતાવ્યા પછી ભગવાન હવે ધ્યાનની સિદ્ધિની અવસ્થાનું વર્ણન શરૂ કરે છે. આ વર્ણન 6.18થી 6.23 સુધી ચાલે છે. પહેલું લક્ષણ એ છે કે સારી રીતે સંયમિત ચિત્ત ‘આત્મામાં જ’ ટકી જાય છે.

સામાન્ય રીતે ચિત્ત ક્યાંક ને ક્યાંક ટકવાનું સ્થાન શોધતું રહે છે — ક્યારેક કોઈ વ્યક્તિમાં, ક્યારેક કોઈ વસ્તુમાં, ક્યારેક કોઈ વિચારમાં. તે એકથી બીજા પર કૂદતું રહે છે, કારણ કે ક્યાંય તેને પૂર્ણ તૃપ્તિ મળતી નથી. અભ્યાસથી જ્યારે આ ચિત્ત ‘વિનિયત’ — વિશેષ સંયમિત — થાય છે, ત્યારે તે બહાર ભટકવાનું છોડીને પોતાના જ સ્રોત, આત્મામાં વિશ્રામ કરવા લાગે છે. ‘એવ’ (જ) શબ્દ બતાવે છે કે હવે તેને બીજા કોઈ આશ્રયની જરૂર રહેતી નથી.

બીજું લક્ષણ છે ‘નિઃસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યઃ’ — સર્વ કામનાઓથી નિઃસ્પૃહ. આ બંને લક્ષણ એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે. ચિત્ત આત્મામાં તૃપ્ત થાય છે ત્યારે જોયેલા-સાંભળેલા કોઈ ભોગ માટે લાલસા રહેતી નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે એવો વ્યક્તિ દૃષ્ટ (આ લોકના) અને અદૃષ્ટ (પરલોકના) — બંને પ્રકારના ભોગોની તૃષ્ણાથી મુક્ત હોય છે.

આવી અવસ્થામાં સ્થિત વ્યક્તિને જ ખરેખર ‘યુક્ત’ કહેવાય છે. આગળનો શ્લોક એક સુંદર ઉપમા દ્વારા આ અવસ્થાને વધુ સ્પષ્ટ કરશે.

સંદર્ભ

6.16–17માં સંતુલિત જીવનની વાત થઈ. અહીંથી (6.18–23) સમાધિની અવસ્થાનું વર્ણન છે. આગળનો શ્લોક (6.19) પવનરહિત સ્થળના દીવાની ઉપમા આપે છે.

જીવન-બોધ

મનને બાહ્ય સહારા પર ઓછું આધારિત બનાવો. રોજ થોડો સમય કોઈ બાહ્ય ઉત્તેજના વિના — ફોન વિના, ઘોંઘાટ વિના — શાંત બેસવાનો અભ્યાસ કરો; ધીમે ધીમે મન પોતાની અંદર વિશ્રામ પામતાં શીખે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિનિયત ચિત્ત
સારી રીતે સંયમિત મન
નિઃસ્પૃહ
લાલસાથી રહિત
યુક્ત
યોગમાં સ્થિત

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક