ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 16

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nātyaśnatastu yogo.asti na caikāntamanaśnataḥ .
na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna ॥

અર્થ

હે અર્જુન! આ યોગ ન તો બહુ વધારે ખાનારને સિદ્ધ થાય છે, ન બિલકુલ ન ખાનારને; ન બહુ વધારે ઊંઘનારને અને ન સદા જાગતા રહેનારને.

શબ્દાર્થ

  • न – નહીં
  • अति – બહુ વધારે
  • अश्नतः – ખાનારનો
  • तु – તો
  • योगः – યોગ
  • अस्ति – છે, સિદ્ધ થાય છે
  • च – અને
  • एकान्तम् – બિલકુલ, સર્વથા
  • अनश्नतः – ન ખાનારનો
  • अतिस्वप्नशीलस्य – બહુ ઊંઘવાના સ્વભાવવાળાનો
  • जाग्रतः – (અતિશય) જાગનારનો
  • एव – જ
  • अर्जुन – હે અર્જુન

અન્વય

अर्जुन, अति अश्नतः तु योगः न अस्ति, एकान्तम् अनश्नतः च न, अतिस्वप्नशीलस्य च न, जाग्रतः च एव न (अस्ति) ।

સમજૂતી

ધ્યાનની વિધિ અને ફળ બતાવ્યા પછી ભગવાન અત્યંત વ્યાવહારિક વાત કહે છે — યોગ અતિરેકનો માર્ગ નથી, સંતુલનનો માર્ગ છે. ઘણા સાધકો માને છે કે જેટલું કઠોર તપ કરીશું તેટલી જલદી સિદ્ધિ મળશે; અને ઘણા લોકો વિચારે છે કે ભોગવિલાસભર્યા જીવન સાથે પણ ધ્યાન થઈ જશે. ભગવાન બંનેનો અસ્વીકાર કરે છે.

બહુ વધારે ખાવાથી શરીર ભારે થાય છે, આળસ અને ઊંઘ વધે છે, અને મન તમોગુણથી ભરાય છે; એવા વ્યક્તિને ધ્યાનમાં બેસતાં જ ઝોકાં આવવા લાગે છે. બીજી બાજુ, બિલકુલ ન ખાવાથી કે અતિશય ઉપવાસથી શરીર દુર્બળ થાય છે, મન ભોજન તરફ જ ખેંચાતું રહે છે અને ચીડિયાપણું આવે છે. આચાર્ય શંકરે અહીં શાસ્ત્રનો સંકેત આપ્યો છે કે પેટનો અડધો ભાગ અન્ન માટે, ચોથો ભાગ જળ માટે અને ચોથો ભાગ વાયુના સંચાર માટે ખાલી રાખવો.

એ જ રીતે બહુ વધારે ઊંઘવાથી જડતા આવે છે અને બહુ ઓછું ઊંઘવાથી કે રાતોની રાતો જાગવાથી થાક, બેચેની અને એકાગ્રતાનો અભાવ આવે છે. બંને સ્થિતિમાં મન ધ્યાનને યોગ્ય રહેતું નથી.

આ શ્લોક બતાવે છે કે ગીતાનો યોગ શરીરને પીડવાનો માર્ગ નથી. શરીર સાધનાનું સાધન છે, તેનું શત્રુ નહીં. આ નકારાત્મક કથન પછી આગળનો શ્લોક સકારાત્મક રૂપમાં ‘યુક્ત’ જીવનનું સૂત્ર આપે છે.

સંદર્ભ

6.15માં ધ્યાનનું ફળ કહ્યું. આ શ્લોક બતાવે છે કે કયા અતિરેકોમાં ધ્યાન સિદ્ધ થતું નથી, અને આગળનો શ્લોક (6.17) સંતુલિત જીવનનું સૂત્ર આપે છે.

જીવન-બોધ

ભોજન, ઊંઘ અને પરિશ્રમ — ત્રણેમાં મધ્યમ માર્ગ અપનાવો. ‘જેટલું વધારે તેટલું સારું’ કે ‘જેટલું ઓછું તેટલું પવિત્ર’ — બંને ભ્રમ છે. નિયમિત, સંતુલિત દિનચર્યા મનને સ્થિર અને પ્રસન્ન રાખે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અત્યશ્નન્
અતિ ભોજન કરનાર
અનશ્નન્
ભોજન ત્યાગનાર, અતિ ઉપવાસી
અતિસ્વપ્નશીલ
અતિશય ઊંઘવાનો સ્વભાવ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક