શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 39

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā .
kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca ॥

અર્થ

હે કૌંતેય! જ્ઞાનીના નિત્ય શત્રુ, કામરૂપ અને અગ્નિ સમાન મુશ્કેલીથી તૃપ્ત થનાર આ (કામ) વડે જ્ઞાન ઢંકાયેલું છે.

શબ્દાર્થ

आवृतम् – ઢંકાયેલું છે
ज्ञानम् – જ્ઞાન
एतेन – આના વડે
ज्ञानिनः – જ્ઞાનીના
नित्यवैरिणा – નિત્ય શત્રુ વડે
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
कामरूपेण – કામરૂપ
दुष्पूरेण – દુષ્પૂર
अनलेन – અગ્નિ જેવા
च – અને

અન્વય

कौन्तेय, ज्ञानिनः नित्यवैरिणा एतेन कामरूपेण दुष्पूरेण अनलेन च ज्ञानम् आवृतम् ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં કામના આવરણને ઉપમાઓથી સમજાવ્યું હતું. હવે ભગવાન કામનું સ્વરૂપ વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. તે જ્ઞાનીનો ‘નિત્ય વૈરી’ છે. સામાન્ય શત્રુ ઓળખાઈ જાય છે અને તેનાથી સાવધ રહી શકાય છે; પણ કામ મિત્રનું રૂપ ધરીને આવે છે, તેથી વધુ ખતરનાક છે. તે શરૂઆતમાં સુખનું આશ્વાસન આપે છે, અને અંતે દુઃખ આપે છે.

‘કામરૂપેણ’નો અર્થ છે જે ઇચ્છાના રૂપમાં છે. જે વસ્તુ આપણને સૌથી પ્રિય લાગે છે, તે જ આપણો સૌથી મોટો અવરોધ બની શકે છે. અનલ, એટલે અગ્નિની ઉપમાથી બતાવ્યું છે કે તે ‘દુષ્પૂર’ છે — ક્યારેય ભરી શકાય નહીં. જેમ અગ્નિમાં જેટલું ઇંધણ નાખો તેટલો તે ભડકે છે, તેમ ભોગથી ઇચ્છા શાંત થતી નથી, વધે છે.

શંકરાચાર્યના મતે જ્ઞાની આ શત્રુને ઓળખે છે, તેથી તે તેનો નિત્ય વૈરી છે, જ્યારે અજ્ઞાનીને તે મિત્ર જેવો લાગે છે અને તે તેની સાથે સુખની આશા રાખે છે. આ રીતે અજ્ઞાની માટે કામના ક્યારેક સુખદાયક લાગે છે, પણ જ્ઞાની તેની સચ્ચાઈ સમજે છે.

આ શ્લોક આપણને પોતાની ઇચ્છાઓને સતર્કતાથી તપાસવાનું આમંત્રણ છે: શું આ ઇચ્છા મને શાંતિ આપશે કે વધુ એક અતૃપ્ત ચાહ?

સંદર્ભ

3.38ની ઉપમાઓ પછી 3.39 કામના સ્વરૂપને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. 3.40માં કહેવાશે કે આ શત્રુ શરીરમાં ક્યાં રહે છે.

જીવન-બોધ

જે ઇચ્છા મિત્ર જેવી દેખાય છે તેને તપાસો: શું તેની પૂર્તિથી મન શાંત થાય છે કે વધુ માગે છે? તૃપ્તિ બહારની વસ્તુઓથી નહીં, સંતોષથી આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિત્યવૈરી: સદા શત્રુતા રાખનાર
દુષ્પૂર: જેને ભરવો કઠિન હોય, અતૃપ્ય
અનલ: અગ્નિ