ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 22

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana .
nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ॥

અર્થ

હે પાર્થ! ત્રણે લોકમાં મારે કોઈ કર્તવ્ય નથી, અને કોઈ અપ્રાપ્ત વસ્તુ પ્રાપ્ત કરવાની પણ નથી; છતાં હું કર્મમાં જ પ્રવૃત્ત રહું છું.

શબ્દાર્થ

  • न – નથી
  • मे – મારે
  • पार्थ – હે પાર્થ
  • अस्ति – છે
  • कर्तव्यम् – કર્તવ્ય
  • त्रिषु लोकेषु – ત્રણે લોકમાં
  • किञ्चन – કંઈ પણ
  • न अनवाप्तम् – અપ્રાપ્ત નથી
  • अवाप्तव्यम् – પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય
  • वर्ते – પ્રવૃત્ત રહું છું
  • एव च – છતાં
  • कर्मणि – કર્મમાં

અન્વય

पार्थ, त्रिषु लोकेषु मे किञ्चन कर्तव्यं न अस्ति, अवाप्तव्यम् अनवाप्तं न (अस्ति); (तथापि) कर्मणि वर्ते एव च ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન પોતાને ઉદાહરણ બનાવે છે. તેઓ સર્વશક્તિમાન, પૂર્ણકામ અને સૃષ્ટિના સ્વામી છે. ત્રણે લોકમાં તેમના માટે ન કોઈ કર્તવ્ય છે, ન કોઈ પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય વસ્તુ જે તેમની પાસે પહેલેથી ન હોય. છતાં તેઓ કર્મમાં પ્રવૃત્ત છે — સૃષ્ટિનું પાલન, ધર્મની રક્ષા, ભક્તો પર કૃપા.

આ કથનનો ભાવ ઊંડો છે. જો કોઈ પ્રાપ્તિની ઇચ્છા વિના પણ કર્મ કરી શકે, તો કર્મનો આધાર અભાવ નહીં, પૂર્ણતા પણ હોઈ શકે. ઈશ્વરનું કર્મ લીલા છે, તેમાં કોઈ વિવશતા કે લોભ નથી. શંકરાચાર્યના મતે ભગવાનનું આ ઉદાહરણ સિદ્ધ કરે છે કે કર્મ કરવું અજ્ઞાનનું લક્ષણ નથી, અને જે આત્મતૃપ્ત છે તે પણ લોકહિત માટે કર્મ કરી શકે છે.

રામાનુજ કહે છે કે ઈશ્વરનાં અવતાર-કર્મો ભક્તોના સંરક્ષણ માટે છે, કોઈ સ્વાર્થ માટે નહીં. આ રીતે તેઓ અર્જુનને બતાવે છે કે કર્મ અને પૂર્ણતા વિરોધી નથી.

જે અર્જુન વિચારતો હતો કે જ્યારે કોઈ ઇચ્છા ન રહી ત્યારે કર્મ શા માટે, તેને અહીં ઉત્તર મળે છે: કર્મનું કારણ માત્ર ઇચ્છા નથી, કર્તવ્ય, કરુણા અને લોકહિત પણ હોઈ શકે.

સંદર્ભ

3.21માં લોક અનુકરણ કરે છે એમ કહીને ભગવાન પોતાને આદર્શ તરીકે રજૂ કરે છે. 3.23–3.24માં તેઓ જણાવે છે કે જો તેઓ કર્મ ન કરે તો સંસારને શી હાનિ થાય.

જીવન-બોધ

કર્મનો આધાર ઉણપ નહીં, પરિપૂર્ણતા પણ હોઈ શકે. જ્યારે આપણે મેળવવા નહીં, પણ આપવા અને સંભાળવાના ભાવથી કામ કરીએ છીએ, ત્યારે કર્મ આનંદ બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

કર્તવ્ય
કરવા યોગ્ય કર્મ
અવાપ્તવ્ય
પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય
ત્રિલોક
ભૂ, ભુવઃ, સ્વઃ — ત્રણે લોક

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક