ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 6

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran .
indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ॥

અર્થ

જે મૂઢ બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય કર્મેન્દ્રિયોને રોકીને અંદર મનથી વિષયોનું ચિંતન કરતો બેસી રહે છે, તે મિથ્યાચારી (દંભી) કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

  • कर्मेन्द्रियाणि – કર્મેન્દ્રિયોને
  • संयम्य – રોકીને
  • यः – જે
  • आस्ते – બેસી રહે છે
  • मनसा – મનથી
  • स्मरन् – સ્મરણ કરતો
  • इन्द्रियार्थान् – ઇન્દ્રિયવિષયોને
  • विमूढात्मा – મૂઢ અંતઃકરણવાળો
  • मिथ्याचारः – મિથ્યાચારી, દંભી
  • सः – તે
  • उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

यः विमूढात्मा कर्मेन्द्रियाणि संयम्य मनसा इन्द्रियार्थान् स्मरन् आस्ते, सः मिथ्याचारः उच्यते ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં કર્મની અનિવાર્યતા બતાવી; અહીં એ સાધકની ઓળખ કરાવાય છે જે બહારથી કર્મ છોડ્યાનો દેખાવ કરે છે. તે હાથ, વાણી અને પગને રોકીને બેસી જાય છે, પણ તેનું મન વિષયો પાછળ દોડતું રહે છે. સાચું કર્મ મનમાં થઈ રહ્યું છે, તેથી બહારની શાંતિ માત્ર આવરણ છે.

‘મિથ્યાચાર’નો અર્થ છે ખોટું આચરણ. અહીં ખોટું ફક્ત બીજા પ્રત્યે નહીં, પોતાના પ્રત્યે પણ છે — તે વ્યક્તિ પોતાને સાધક માને છે જ્યારે અંદર વિષયભોગની ઇચ્છા સક્રિય છે. શંકરાચાર્ય તેને સ્પષ્ટ રીતે દંભ કહે છે અને જણાવે છે કે આવો બાહ્ય સંયમ આંતરિક શુદ્ધિ વિના નિરર્થક છે.

રામાનુજની દૃષ્ટિએ કર્મેન્દ્રિયોને રોકવું ત્યારે જ સાર્થક છે જ્યારે મન આત્મચિંતનમાં લાગેલું હોય; નહીં તો એ સંયમ નથી, માત્ર પ્રદર્શન છે. ‘વિમૂઢાત્મા’ શબ્દ એ પણ બતાવે છે કે તે ખરેખર મોહમાં છે, ચતુરાઈથી કપટ નથી કરતો.

આ શ્લોક દરેક યુગના સાધક માટે ચેતવણી છે: સાધનાનું માપ આસન, વેશ કે મૌન નથી, મનની દિશા છે. જ્યાં મન છે, ત્યાં જ વ્યક્તિ છે.

સંદર્ભ

3.4 અને 3.5માં કહ્યું કે કર્મત્યાગ ન શક્ય છે ન પૂરતો. હવે 3.6 તે નકલી સંન્યાસીનું ચિત્ર દોરે છે જે બહારથી કર્મ રોકે છે, અને 3.7માં તેની સામે સાચા કર્મયોગીનું વર્ણન આવે છે.

જીવન-બોધ

માત્ર બાહ્ય સંયમ પૂરતો નથી; મનના ઊંડાણમાં શું ચાલે છે એ જ સાચી સાધના છે. દેખાડાથી બચી પોતાના મન પ્રત્યે પ્રામાણિક રહો.

મુખ્ય શબ્દો

કર્મેન્દ્રિય
વાણી, હાથ, પગ, ઉપસ્થ, ગુદા — કર્મનાં પાંચ અંગો
મિથ્યાચાર
દંભ, ખોટું આચરણ
વિમૂઢાત્મા
મોહથી ઢંકાયેલા મનવાળો

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક