શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 4

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo.aśnute .
na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati ॥

અર્થ

મનુષ્ય કર્મોનો આરંભ ન કરવાથી નૈષ્કર્મ્યને પ્રાપ્ત કરતો નથી, અને માત્ર સંન્યાસ (કર્મત્યાગ)થી પણ સિદ્ધિ પામતો નથી.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
कर्मणाम् – કર્મોના
अनारम्भात् – આરંભ ન કરવાથી
नैष्कर्म्यम् – નૈષ્કર્મ્ય (કર્મબંધનથી મુક્તિ)
पुरुषः – મનુષ્ય
अश्नुते – પ્રાપ્ત કરે છે
न – નહીં
च – અને
संन्यसनात् – ત્યાગથી
एव – જ, માત્ર
सिद्धिम् – સિદ્ધિ, પૂર્ણતા
समधिगच्छति – પ્રાપ્ત થાય છે

અન્વય

पुरुषः कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यम् न अश्नुते; संन्यसनात् एव च सिद्धिम् न समधिगच्छति ।

સમજૂતી

બે માર્ગ કહ્યા પછી શ્રીકૃષ્ણ બે લોભામણા શૉર્ટકટ દૂર કરે છે. પહેલો શૉર્ટકટ કર્મશીલ માણસનો છે: “જો ધ્યેય જ્ઞાન હોય તો હું કામ કરવાનું જ છોડી દઉં.” પ્રભુ જવાબ આપે છે કે ફક્ત કર્મોનો આરંભ ન કરવાથી નૈષ્કર્મ્ય, એટલે કર્મના બંધનથી મુક્તિની અવસ્થા, મળતી નથી. કોઈ કર્મથી ભાગીને અકર્મી બનતું નથી, જેમ જમવાનું છોડી દેવાથી કોઈ તંદુરસ્ત બનતું નથી.

બીજો શૉર્ટકટ એ સાધકનો છે જે રસ્તો કૂદી જવા માગે છે: “બહારથી સંન્યાસનો વેશ પહેરી લઉં, બસ.” પ્રભુ કહે છે કે માત્ર બાહ્ય સંન્યાસથી સિદ્ધિ મળતી નથી. વેશ કે સરનામું બદલવાથી અશાંત મન જેવું હતું તેવું જ રહે છે. જંગલમાં જઈને પણ જો મનમાં માન, લોભ અને ચિંતાના વિચારો ચાલતા રહે, તો એ સંન્યાસ ફક્ત બહારનો દેખાવ બનીને રહી જાય છે.

શંકરાચાર્ય નૈષ્કર્મ્યને આત્માના અકર્તા સ્વરૂપમાં સ્થિત થવાની અવસ્થા કહે છે, જે જ્ઞાનથી જ મળે છે; નિષ્કામ કર્મ પહેલાં ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે જેથી એવું જ્ઞાન ઉદય પામી શકે. એટલે જે હજી પરિપક્વ થયો નથી તે કર્મને ઓળંગી શકતો નથી. રામાનુજ આ શ્લોકનો આશય એમ લે છે કે વિહિત કર્મોમાં લાગ્યા વિના સાધક આત્મદર્શન સુધી પણ પહોંચતો નથી, કારણ કે જ્ઞાન ઈશ્વરાર્પિત કર્તવ્યના અભ્યાસથી પાકે છે. મધ્વાચાર્ય પણ કહે છે કે જ્ઞાન અને ભક્તિ વિનાનો સંન્યાસ મોક્ષ આપતો નથી.

વ્યવહારુ શીખ સ્પષ્ટ છે. જે વિદ્યાર્થી રોજનો અભ્યાસ છોડીને અચાનક નિપુણતાની આશા રાખે છે તે નિષ્ફળ જાય છે; અને જે વેપારી નિરાશ થઈને કામ “છોડી” દે છે તે એ જ ચિંતા લઈને નવરાશમાં બેસી જાય છે. સાચી આંતરિક સ્વતંત્રતા કર્તાના ભાવમાં આવેલો ફેરફાર છે, માત્ર દિનચર્યામાં નહીં. એટલે જ ઘરમાં રહીને, કામ કરતાં કરતાં પણ મન ફળની પકડમાંથી છૂટી શકે છે, અને તે જ નૈષ્કર્મ્યનો સાચો સ્વાદ છે.

આ શ્લોક બંને માર્ગોને પ્રામાણિક રાખે છે. કર્મમાર્ગ અનંત વ્યસ્તતાનો પરવાનો નથી, અને સંન્યાસ જવાબદારીમાંથી પલાયન નથી; બંને માટે અંદરની પરિપક્વતા જોઈએ. આગળના શ્લોક 3.5માં દેખાશે કે કર્મથી બચવું એમ પણ અશક્ય છે, અને 3.7 તથા 6.1માં એ વાત પાછી આવશે કે સાચો સંન્યાસી એ છે જે ફળની આસક્તિ છોડીને કર્મ કરે છે.

સંદર્ભ

અર્જુનને ભ્રમ હતો કે કર્મ છોડવું એ જ કલ્યાણ છે. 3.3માં બે નિષ્ઠાઓની વાત કર્યા પછી ભગવાન હવે સ્પષ્ટ કરે છે કે કર્મનો ત્યાગ માત્ર ન તો નૈષ્કર્મ્ય આપે છે, ન સિદ્ધિ. આ શ્લોકથી કર્મની અનિવાર્યતાની દલીલ શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

કામથી ભાગવું એ ઉકેલ નથી. શાંતિ બહારની નિષ્ક્રિયતાથી નહીં, અંદરની અનાસક્તિથી મળે છે. કર્તવ્ય કરતાં કરતાં ચિત્તને શુદ્ધ કરો; દેખાડા માટેના ત્યાગથી કંઈ બદલાતું નથી.

મુખ્ય શબ્દો

નૈષ્કર્મ્ય: કર્મબંધનથી મુક્ત, કર્તાપણાના અભિમાન વિનાની સ્થિતિ
સંન્યાસ: કર્મો અને તેમનાં ફળનો ત્યાગ
સિદ્ધિ: પૂર્ણતા, જ્ઞાન અને મુક્તિની પ્રાપ્તિ