ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 8

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ .
śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ ॥

અર્થ

તું તારું નિયત કર્તવ્યકર્મ કર, કારણ કે કર્મ ન કરવા કરતાં કર્મ કરવું શ્રેષ્ઠ છે. કર્મ વિના તો તારું શરીરનિર્વાહ પણ સિદ્ધ નહીં થાય.

શબ્દાર્થ

  • नियतम् – નિયત, નિર્ધારિત
  • कर्म – કર્મ
  • कुरु – કર
  • त्वम् – તું
  • हि – કારણ કે
  • ज्यायः – શ્રેષ્ઠ
  • अकर्मणः – અકર્મ કરતાં
  • शरीरयात्रा – શરીરનિર્વાહ
  • अपि – પણ
  • च – અને
  • ते – તારો
  • न प्रसिद्ध्येत् – સિદ્ધ નહીં થાય
  • अकर्मणः – અકર્મથી

અન્વય

त्वं नियतं कर्म कुरु; हि अकर्मणः कर्म ज्यायः; अकर्मणः च ते शरीरयात्रा अपि न प्रसिद्ध्येत् ।

સમજૂતી

કોઈ ખરેખર કર્મ છોડી શકતું નથી એ બતાવ્યા પછી પ્રભુ એ અવલોકનને આજ્ઞામાં ફેરવે છે: તું તારું નિયત કર્મ કર, એટલે જે કર્મ તારા માટે યોગ્ય અને નિર્ધારિત છે. તર્ક બે સરળ પગથિયાંમાં આપ્યો છે. પહેલું, અકર્મ કરતાં કર્મ શ્રેષ્ઠ છે, ‘જ્યાયો હ્યકર્મણઃ’. બીજું, કર્મ ન કરનારનો તો શરીર-નિર્વાહ પણ ચાલી શકે નહીં. જે માણસ રાંધતો નથી, કમાતો નથી, સફાઈ કરતો નથી, બીજાની સંભાળ લેતો નથી, તે જલદી પોતાના પર અને આસપાસના સૌ પર બોજ બની જાય છે.

શંકરાચાર્ય ‘નિયત કર્મ’નો અર્થ શાસ્ત્ર દ્વારા વ્યક્તિની જીવન-અવસ્થા મુજબ નિર્ધારિત અનિવાર્ય કર્તવ્ય એવો લે છે, અને આ શ્લોકને તેને માટે માને છે જે હજી શુદ્ધ જ્ઞાનનો અધિકારી થયો નથી. એવો માણસ કર્તવ્ય કરવાથી શુદ્ધ થાય છે અને તેને છોડવાથી પતન પામે છે. રામાનુજ આ પદને પોતાના આશ્રમ-અવસ્થાનાં નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્તવ્ય સમજે છે, જે ભગવાનની સેવા તરીકે કરવાનાં છે. મધ્વાચાર્ય ઉમેરે છે કે વિષ્ણુ જ સાચા સ્વામી છે એવું જાણીને કરેલું કર્તવ્ય કૃપાનું સાધન બની જાય છે.

‘નિયત’ શબ્દનો એક વિશાળ અને શાંત અર્થ પણ છે. તે એવા કર્મ તરફ ઇશારો કરે છે જે પોતાની ક્ષમતા અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ હોય, બીજાના જીવનમાંથી ઉછીનું લીધેલું ન હોય. માતાનું કર્તવ્ય, સૈનિકનું કર્તવ્ય, શિક્ષકનું કર્તવ્ય અને દુકાનદારનું કર્તવ્ય જુદાં છે, છતાં તે ક્ષણે એ જ કામ તે વ્યક્તિ પાસેથી સાચા અર્થમાં અપેક્ષિત છે. શ્લોક 18.47 કહેશે કે પોતાનો ધર્મ, ભલે ખામીવાળો હોય, બીજાના સારી રીતે કરેલા ધર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

શરીર પ્રત્યેની આ શાંત વાસ્તવિકતા પણ જુઓ. ગીતા શરીરની નિંદા કરતી નથી. તે માને છે કે પોતાની સંભાળ, પ્રામાણિક આજીવિકા અને પરિવારનું પાલન આધ્યાત્મિક જીવનના અવરોધ નથી, તેની આવશ્યક ભૂમિ છે. જે તેમને ઊંચા ધ્યેયોના નામે અવગણે છે તે વધુ આધ્યાત્મિક નથી, માત્ર ઓછો જવાબદાર છે.

રોજિંદા જીવનમાં આ શ્લોક મુલતવી રાખવાની ટેવ અને નિષ્ક્રિયતાવાળી ખોટી આધ્યાત્મિકતા માટેની ઔષધિ છે. પણ તે હજી એ કહેતો નથી કે બંધાયા વિના કર્મ કેવી રીતે કરવું; તે આગળના શ્લોક 3.9માં યજ્ઞની વિભાવનાથી સ્પષ્ટ થાય છે. આ જ શિક્ષણ બીજા શબ્દોમાં 2.47, 4.18 અને 18.11માં પણ જોઈ શકાય છે. આમ ગીતા આપણને કર્મથી ભાગવાનું નહીં, કર્મને યોગ્ય રીતે સમજવાનું શીખવે છે.

સંદર્ભ

3.4–3.7માં કર્મત્યાગની મર્યાદાઓ બતાવ્યા પછી ભગવાન અહીં સ્પષ્ટ આદેશ આપે છે કે અર્જુન પોતાના નિયત કર્મમાં લાગે. આગળ 3.9માં કર્મને બંધનરહિત બનાવવાની વિધિ, યજ્ઞભાવ, સમજાવાશે.

જીવન-બોધ

પોતાનું ઉચિત કર્તવ્ય ઓળખો અને તેને ટાળો નહીં. નિષ્ક્રિયતા સલામત નથી, ધીમે ધીમે ક્ષીણ કરનારી છે; કર્મશીલતા જ જીવનને ચલાવે અને શુદ્ધ કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિયત કર્મ
પોતાના સ્વભાવ અને સ્થિતિ અનુસાર નિર્ધારિત કર્તવ્ય
અકર્મ
કર્મ ન કરવું, નિષ્ક્રિયતા
શરીરયાત્રા
શરીરનો નિર્વાહ, જીવનયાત્રા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક