શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 40

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate .
etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam ॥

અર્થ

ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ આ (કામ)નાં નિવાસસ્થાન કહેવાયાં છે. આ જ દ્વારા તે જ્ઞાનને ઢાંકીને દેહધારી જીવને મોહિત કરે છે.

શબ્દાર્થ

इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયો
मनः – મન
बुद्धिः – બુદ્ધિ
अस्य – આનું (કામનું)
अधिष्ठानम् – અધિષ્ઠાન, નિવાસસ્થાન
उच्यते – કહેવાય છે
एतैः – એમના દ્વારા
एषः – આ
ज्ञानम् – જ્ઞાનને
आवृत्य – ઢાંકીને
देहिनम् – દેહધારીને
विमोहयति – મોહિત કરે છે

અન્વય

इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः अस्य अधिष्ठानम् उच्यते; एषः एतैः ज्ञानम् आवृत्य देहिनं विमोहयति ।

સમજૂતી

શત્રુને જીતવા માટે તેનું ઠેકાણું જાણવું જરૂરી છે. ભગવાન અહીં કામના ત્રણ અડ્ડા બતાવે છે: ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ. આ જ એ કિલ્લા છે જ્યાં બેસીને આ શત્રુ જીવ પર શાસન કરે છે. ઇન્દ્રિયો એ દ્વાર છે જ્યાંથી વિષયોનું આકર્ષણ અંદર આવે છે; મન તેમને વારંવાર વિચારીને ઇચ્છામાં ફેરવે છે; અને બુદ્ધિ, જે વિવેક કરનાર છે, તે પણ જ્યારે કામના પ્રભાવમાં આવે છે ત્યારે ખોટાને સાચું ઠેરવવા લાગે છે.

આ વિશ્લેષણ અત્યંત મનોવૈજ્ઞાનિક છે. પહેલાં ઇન્દ્રિયો બહારના વિષયોથી આકર્ષાય છે, પછી મન તેમનું સ્મરણ કરી ચિંતન કરે છે, પછી બુદ્ધિ તેમને મેળવવાની દલીલો શોધે છે. આ રીતે શત્રુ ધીમે ધીમે આપણી સૌથી ઊંચી ક્ષમતા, એટલે વિવેક, સુધી પહોંચી જાય છે. શંકરાચાર્યના મતે આ ત્રણેના આશ્રયે કામ પોતાના પ્રભાવથી જીવને મોહિત કરે છે.

રામાનુજ ભાર મૂકે છે કે જ્યારે આ ત્રણે પર કામના હાવી થાય છે ત્યારે આત્માનું સ્વરૂપજ્ઞાન ઢંકાઈ જાય છે અને દેહધારી દેહને જ આત્મા માની બેસે છે. તેથી આગલા શ્લોકોમાં ભગવાન આ જ ક્રમને ઉલટાવવાનો ઉપાય બતાવે છે.

આ શ્લોક શીખવે છે કે આત્મનિયંત્રણ માત્ર ઇન્દ્રિયોને રોકવાનું નામ નથી; મન અને બુદ્ધિની શુદ્ધિ પણ એટલી જ જરૂરી છે.

સંદર્ભ

3.39માં કામને નિત્ય શત્રુ કહ્યો. 3.40 તેના રહેવાનાં ત્રણ સ્થાન બતાવે છે. 3.41માં ઇન્દ્રિયોને વશ કરીને તેને મારવાનો આદેશ આવે છે.

જીવન-બોધ

માત્ર બાહ્ય ટેવો નહીં, પોતાની વિચારવાની રીત અને દલીલો પર પણ નજર રાખો. કેટલીક વાર આપણી બુદ્ધિ જ આપણી ઇચ્છાઓની વકીલ બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અધિષ્ઠાન: નિવાસ કે આધારસ્થાન
દેહી: દેહધારી જીવાત્મા
વિમોહન: ભ્રમમાં નાખવું