શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 28

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ .
guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate ॥

અર્થ

પરંતુ હે મહાબાહો! ગુણ અને કર્મના વિભાગના તત્ત્વને જાણનાર પુરુષ ‘ગુણો જ ગુણોમાં વર્તે છે’ એમ જાણીને આસક્ત થતો નથી.

શબ્દાર્થ

तत्त्ववित् – તત્ત્વ જાણનાર
तु – પરંતુ
महाबाहो – હે મહાબાહો
गुणकर्मविभागयोः – ગુણ અને કર્મના વિભાગનું
गुणाः – ગુણો (ઇન્દ્રિયો વગેરે)
गुणेषु – ગુણોમાં (વિષયોમાં)
वर्तन्ते – વર્તે છે
इति – એમ
मत्वा – માનીને
न सज्जते – આસક્ત થતો નથી

અન્વય

महाबाहो, तु गुणकर्मविभागयोः तत्त्ववित् 'गुणाः गुणेषु वर्तन्ते' इति मत्वा न सज्जते ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં અહંકારથી મોહિતનો દૃષ્ટિકોણ હતો; અહીં તત્ત્વવેત્તાનો દૃષ્ટિકોણ છે. તે ‘ગુણકર્મવિભાગ’ જાણે છે, એટલે કે આત્મા ગુણો અને તેમનાં કર્મોથી જુદો છે. ઇન્દ્રિયો, મન અને શરીર પ્રકૃતિના ગુણોથી બનેલાં છે અને વિષયોમાં પ્રવૃત્ત થઈ રહ્યાં છે; આત્મા માત્ર સાક્ષી છે.

‘ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે’ એક ઊંડું સૂત્ર છે. ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયોમાં વર્તે છે, મન પોતાના સંકલ્પોમાં, બુદ્ધિ પોતાના નિશ્ચયોમાં — અને હું તેમનો સાક્ષી છું. આ જ્ઞાનથી માણસ કર્મ કરતાં પણ તેમાં ડૂબતો નથી. શંકરાચાર્યના મતે આ આત્માના અકર્તૃત્વનું સ્પષ્ટ જ્ઞાન છે. રામાનુજ અનુસાર તત્ત્વવેત્તા જાણે છે કે આત્મા પ્રકૃતિથી ભિન્ન છે અને કર્મ તેના સ્વરૂપનો ભાગ નથી.

આ દૃષ્ટિમાં આસક્તિ ટકી શકતી નથી, કારણ કે આસક્તિ ‘મારું કરવું’ અને ‘મારું પામવું’ પર ટકેલી હોય છે. જ્યારે સ્પષ્ટ થાય કે આ મારાં નહીં, પ્રકૃતિની રમત છે, ત્યારે મન સહજ રીતે અલિપ્ત થાય છે.

આ અલિપ્તતા ઉદાસીનતા નથી, પણ પૂર્ણ ઉપસ્થિતિ સાથેની આંતરિક સ્વતંત્રતા છે.

સંદર્ભ

3.27માં અહંકારી કર્તાપણાનું વર્ણન કરીને ભગવાન 3.28માં તત્ત્વજ્ઞનો દૃષ્ટિકોણ મૂકે છે. 3.29માં અજ્ઞાની અને જ્ઞાની વચ્ચેનો સંબંધ ફરી બતાવાય છે.

જીવન-બોધ

ઘટનાઓને ‘હું’ સાથે જોડ્યા વિના જોવાનો અભ્યાસ કરો: શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મન પોતાનું કામ કરી રહ્યાં છે અને હું તેમનો સાક્ષી છું. આથી કર્મમાં કુશળતા રહે છે અને તણાવ ઘટે છે.

મુખ્ય શબ્દો

તત્ત્વવિત્: વાસ્તવિક સ્વરૂપને જાણનાર
ગુણકર્મવિભાગ: ગુણો અને કર્મોનો આત્માથી ભેદ
સાક્ષીભાવ: કર્મોને નિર્લિપ્ત થઈને જોવાં