શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 7

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate.arjuna .
karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate ॥

અર્થ

પરંતુ હે અર્જુન! જે મનથી ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, અનાસક્ત થઈને કર્મેન્દ્રિયો વડે કર્મયોગનું આચરણ કરે છે, તે જ શ્રેષ્ઠ છે.

શબ્દાર્થ

यः – જે
तु – પરંતુ
इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયોને
मनसा – મનથી
नियम्य – નિયમમાં રાખીને
आरभते – આરંભ કરે છે
अर्जुन – હે અર્જુન
कर्मेन्द्रियैः – કર્મેન્દ્રિયો વડે
कर्मयोगम् – કર્મયોગને
असक्तः – અનાસક્ત
सः – તે
विशिष्यते – શ્રેષ્ઠ ગણાય છે

અન્વય

अर्जुन, यः तु मनसा इन्द्रियाणि नियम्य, असक्तः (सन्) कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् आरभते, सः विशिष्यते ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકનો દંભી સાધક બહારથી શાંત અને અંદરથી અશાંત હતો. આ શ્લોક તેનું બરાબર ઊલટું ચિત્ર આપે છે: જેની ઇન્દ્રિયો મનના નિયંત્રણમાં છે, છતાં જે કર્મથી પાછો હટતો નથી. તે હાથ-પગથી કર્મ કરે છે, પણ મનની લગામ પોતાના હાથમાં રાખે છે.

‘અસક્ત’ શબ્દ અહીં નિર્ણાયક છે. અનાસક્તિનો અર્થ ઉદાસીનતા કે બેદરકારી નથી; તેનો અર્થ છે કર્મમાં પૂર્ણ સંલગ્નતા સાથે ફળ અને પરિણામથી મન ન બંધાવું. જેમ દીવો પ્રકાશ આપે છે પણ પોતાના પ્રકાશનો માલિક બનીને તેને પકડી રાખતો નથી.

શંકરાચાર્ય આ કર્મયોગીને દેખાડાના સંન્યાસીથી શ્રેષ્ઠ ગણાવે છે અને કહે છે કે તે કર્મથી અંતઃકરણ શુદ્ધ કરીને જ્ઞાનને યોગ્ય બને છે. રામાનુજ મુજબ મન અને ઇન્દ્રિયોના સંયમ સાથેનું નિષ્કામ કર્મ આત્મસાક્ષાત્કારનું સીધું સાધન છે.

તેથી ભગવાનનો સંદેશ એ છે કે સાધનાનો આરંભ મનના સંયમથી થાય છે, કર્મના ત્યાગથી નહીં. જે અંદરથી સંયમી અને બહારથી ક્રિયાશીલ છે, તે જ પૂર્ણ જીવન જીવે છે.

સંદર્ભ

3.6માં બહારથી ત્યાગી પણ અંદરથી ભોગી વ્યક્તિની નિંદા કર્યા પછી ભગવાન અહીં તેનાથી વિપરીત સાચા કર્મયોગીની પ્રશંસા કરે છે. આ અધ્યાયમાં કર્મયોગની પહેલી સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા છે.

જીવન-બોધ

મનને વશમાં રાખી પૂરા ઉત્સાહથી કર્મ કરવું એ જ શ્રેષ્ઠ જીવન છે. કર્મથી ભાગો નહીં, અને કર્મના ફળને વળગો પણ નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

કર્મયોગ: અનાસક્ત ભાવે કર્તવ્યકર્મ કરવાનો યોગ
અસક્ત: કર્મ અને ફળની આસક્તિથી રહિત
નિયમ્ય: નિયંત્રિત કરીને, વશમાં રાખીને