શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 9

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yajñārthātkarmaṇo.anyatra loko.ayaṃ karmabandhanaḥ .
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara ॥

અર્થ

યજ્ઞ નિમિત્તે કરેલા કર્મ સિવાયનું બીજું કર્મ આ લોકને બંધનમાં નાખે છે. તેથી હે કૌંતેય! આસક્તિ છોડીને તે (યજ્ઞ) માટે જ કર્મ સારી રીતે કર.

શબ્દાર્થ

यज्ञार्थात् – યજ્ઞ નિમિત્તે કરેલા
कर्मणः – કર્મ સિવાય
अन्यत्र – સિવાય
लोकः – લોક, મનુષ્યસમાજ
अयम् – આ
कर्मबन्धनः – કર્મથી બંધાયેલો
तदर्थम् – તે માટે
कर्म – કર્મ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
मुक्तसङ्गः – આસક્તિથી મુક્ત
समाचर – સારી રીતે કર

અન્વય

कौन्तेय, यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र अयं लोकः कर्मबन्धनः (भवति); (अतः) मुक्तसङ्गः (सन्) तदर्थं कर्म समाचर ।

સમજૂતી

આપણે કર્મ કરવું જ પડશે એવો આગ્રહ કર્યા પછી પ્રભુ હવે સ્વાભાવિક વાંધાનો સામનો કરે છે: શું કર્મ આપણને બાંધતું નથી? તે આ અધ્યાયનાં સૌથી મહત્ત્વનાં વાક્યોમાંના એકથી ઉત્તર આપે છે. આ લોક કર્મથી બંધાયેલો છે, માત્ર એ કર્મ સિવાય જે યજ્ઞ માટે કરવામાં આવે. બાંધનાર પોતે કર્મ નથી, પણ સ્વાર્થકેન્દ્રી કર્મ છે, જે ફક્ત પોતાના લાભ માટે કરાય છે. યજ્ઞભાવે અર્પણ થયેલું કર્મ જ મુક્ત કરનારું છે.

‘યજ્ઞ’ શબ્દના અનેક સ્તર છે. શાબ્દિક અર્થ વૈદિક યજ્ઞ છે. શંકરાચાર્ય તેને ઈશ્વર માટે કરેલા દરેક કર્મ સુધી વિસ્તારે છે, કારણ કે ‘યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ’, યજ્ઞ સ્વયં વિષ્ણુ છે. રામાનુજ યજ્ઞને બધાં વિહિત કર્તવ્યો દ્વારા પરમપુરુષની આરાધના કહે છે, અને મધ્વાચાર્ય પણ તેને વિષ્ણુની સેવા માને છે. રોજિંદી ભાષામાં યજ્ઞ એટલે કર્તાથી મોટા કોઈ પ્રયોજન માટે કરેલું કર્મ: પરિવાર, સમાજ, કોઈ ધ્યેય કે પરમાત્મા માટે.

ઉત્તરાર્ધમાં પદ્ધતિ આપી છે: ‘તદર્થં કર્મ સમાચર’, એ જ પ્રયોજન માટે કર્મ કર, ‘મુક્તસઙ્ગઃ’, આસક્તિથી મુક્ત થઈને. ધ્યાન રહે કે અનાસક્તિ ઉદાસીનતા નથી. જે ચિકિત્સક પૂરા મનથી દર્દીની સારવાર કરે છે પણ આભારની માગણી કરતો નથી, તે બરાબર આ જ સાધના કરી રહ્યો છે. કર્મ પૂરા હૃદયથી થાય છે; ફક્ત પકડ છૂટી જાય છે.

એક જ કાર્યાલયમાં એક જ કામ કરતા બે માણસોને લો. એક માત્ર પોતાની બઢતી માટે કામ કરે છે અને દરેક વિલંબથી તડપે છે. બીજો ટીમના ભલા માટે કામ કરે છે, વિલંબને સહજતાથી લે છે અને હળવા મનથી ઘરે જાય છે. બહારથી બંનેનાં કર્મ સરખાં દેખાય છે, પણ મુક્ત માત્ર બીજો છે. બંધન ભાવમાં છે, કૃત્યમાં નથી.

આ રીતે યજ્ઞ ગીતાનો એ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે કે સંસારમાં રહીને તેમાં ડૂબ્યા વિના કેવી રીતે જીવવું. આ શ્લોક 3.10થી 3.16માં વર્ણવેલા પરસ્પર આપ-લેના ચક્રની ભૂમિ પણ તૈયાર કરે છે. આ જ વિચાર 4.23માં પાછો આવે છે, જ્યાં આસક્તિરહિત માણસનું કર્મ ‘વિલીન’ થઈ જાય છે, અને 5.10માં, જ્યાં ભગવાનને કર્મ અર્પણ કરનાર પાપથી એવી રીતે અસ્પૃષ્ટ રહે છે જેમ કમળનું પાન પાણીથી. પરિવાર માટે પ્રેમની ભેટ તરીકે ભોજન બનાવવા જેવું નાનું કર્મ પણ યજ્ઞ બની શકે છે.

સંદર્ભ

3.8માં નિયત કર્મનો આદેશ આપ્યા પછી અર્જુનના મનમાં સ્વાભાવિક પ્રશ્ન હતો કે કર્મ તો બાંધે છે. ભગવાન અહીં ઉત્તર આપે છે, અને 3.10થી યજ્ઞનું સૃષ્ટિચક્ર વિસ્તારથી સમજાવે છે.

જીવન-બોધ

કામ બાંધતું નથી, તેની પાછળનો સ્વાર્થ બાંધે છે. તમારું કામ બીજાની સેવા અને ઈશ્વરને અર્પણની ભાવનાથી કરો; ત્યારે કર્તવ્ય બોજ નહીં, સાધના બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

યજ્ઞ: ત્યાગભાવથી કરેલું કર્મ; ઈશ્વર-આરાધના
કર્મબંધન: કર્મથી ઉત્પન્ન બંધન
મુક્તસંગ: આસક્તિથી રહિત