ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 15

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam .
tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ॥

અર્થ

કર્મને બ્રહ્મ (વેદ)થી ઉત્પન્ન જાણ, અને બ્રહ્મ અક્ષર (પરમાત્મા)થી પ્રગટ થયું છે. તેથી સર્વવ્યાપી બ્રહ્મ સદા યજ્ઞમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.

શબ્દાર્થ

  • कर्म – કર્મને
  • ब्रह्मोद्भवम् – બ્રહ્મ (વેદ)થી ઉત્પન્ન
  • विद्धि – જાણ
  • ब्रह्म – બ્રહ્મ, વેદ
  • अक्षरसमुद्भवम् – અક્ષર (પરમાત્મા)થી પ્રગટ
  • तस्मात् – તેથી
  • सर्वगतम् – સર્વવ્યાપી
  • ब्रह्म – બ્રહ્મ
  • नित्यम् – સદા
  • यज्ञे – યજ્ઞમાં
  • प्रतिष्ठितम् – પ્રતિષ્ઠિત છે

અન્વય

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि; ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम् । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં કર્મને યજ્ઞનું મૂળ કહ્યું હતું. હવે ભગવાન આ શૃંખલાને વધુ ઉપર, તેના પરમ સ્રોત સુધી લઈ જાય છે. કર્મનું વિધાન વેદમાંથી આવે છે; વેદ અક્ષર, એટલે અવિનાશી પરમાત્મામાંથી પ્રગટ થાય છે. આ રીતે કર્મયોગ માત્ર સામાજિક વ્યવહાર નથી રહેતો, તે ઈશ્વરીય વિધાન સાથે જોડાયેલો છે.

શંકરાચાર્ય અહીં ‘બ્રહ્મ’નો અર્થ વેદ અને ‘અક્ષર’નો અર્થ પરબ્રહ્મ કરે છે. તેઓ કહે છે કે વેદે કર્મનું વિધાન કર્યું છે, અને વેદ પોતે પરમાત્માની નિઃશ્વાસ રૂપ અભિવ્યક્તિ છે. રામાનુજ એમાં ‘બ્રહ્મ’ને પ્રકૃતિ અને ‘અક્ષર’ને જીવાત્મા માનીને પણ વ્યાખ્યા કરે છે, પણ સમગ્ર નિષ્કર્ષ એ જ છે: કર્મ ઈશ્વરની જ વ્યવસ્થાનું અંગ છે.

‘સર્વગતં બ્રહ્મ નિત્યં યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્’નો ભાવ એ છે કે તે સર્વવ્યાપક પરમ તત્ત્વ સદા યજ્ઞમાં સ્થિત છે. જ્યારે કર્મ નિઃસ્વાર્થ ભાવે, અર્પણની ભાવનાથી થાય છે, ત્યારે તે ઈશ્વર સાથે જોડાવાનો સેતુ બને છે. તેથી યજ્ઞકર્મ કોઈ લૌકિક સુખનું સાધન નહીં, ઉપાસનાનું રૂપ છે.

આ શ્લોકથી સમજાય છે કે આપણાં સામાન્ય કર્તવ્યો પણ જ્યારે યજ્ઞભાવથી થાય છે, ત્યારે તેમાં પરમાત્માની હાજરી અનુભવી શકાય છે.

સંદર્ભ

3.14માં કર્મને યજ્ઞનો આધાર કહ્યા પછી 3.15 આ ચક્રનું દિવ્ય મૂળ કહે છે. આગલા શ્લોક 3.16માં આ ચક્રને અનુસરતા ન હોય તેની નિંદા કરાશે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે આપણું સામાન્ય કર્તવ્ય ઈશ્વરને અર્પણની ભાવનાથી કરીએ છીએ, ત્યારે તેમાં પવિત્રતા અને અર્થ ભરાઈ જાય છે. કર્મ ત્યારે માત્ર શ્રમ નહીં, ઉપાસના બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

બ્રહ્મ (વેદ)
વેદ, જેમાંથી કર્મનું વિધાન આવે છે
અક્ષર
અવિનાશી પરમાત્મા
યજ્ઞપ્રતિષ્ઠિત બ્રહ્મ
યજ્ઞમાં સ્થિત પરમેશ્વર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક