ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 11

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ .
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha ॥

અર્થ

આ યજ્ઞથી તમે દેવોને સંતુષ્ટ કરો, અને તે દેવો તમને પોષે. આ રીતે એકબીજાનું ઉન્નયન કરતાં તમે પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરશો.

શબ્દાર્થ

  • देवान् – દેવોને
  • भावयत – પોષણ કરો, પ્રસન્ન કરો
  • अनेन – આના વડે
  • ते – તે
  • देवाः – દેવો
  • भावयन्तु – પોષણ કરે
  • वः – તમને
  • परस्परम् – એકબીજાને
  • भावयन्तः – ઉન્નત કરતાં
  • श्रेयः – કલ્યાણ
  • परम् – પરમ
  • अवाप्स्यथ – પ્રાપ્ત કરશો

અન્વય

अनेन देवान् भावयत; ते देवाः वः भावयन्तु; परस्परं भावयन्तः परं श्रेयः अवाप्स्यथ ।

સમજૂતી

અહીં પરસ્પર ભાવનાનો સુંદર સિદ્ધાંત છે. મનુષ્ય દેવોને — એટલે જળ, વાયુ, અગ્નિ, સૂર્ય જેવી પ્રાકૃતિક અને દિવ્ય શક્તિઓને — યજ્ઞ દ્વારા સંતુષ્ટ કરે છે, અને તે શક્તિઓ બદલામાં મનુષ્યને અન્ન, વર્ષા અને જીવનરસથી પોષે છે. આ એકતરફી વ્યવહાર નથી, પણ બંને તરફ વહેતી ધારા છે.

‘પરસ્પરં ભાવયન્તઃ’ આ શ્લોકની ચાવી છે. એટલે કોઈ માત્ર આપતું નથી અને કોઈ માત્ર લેતું નથી. પ્રકૃતિ અને મનુષ્ય એકબીજાને પુષ્ટ કરે તો જગતમાં સંતુલન જળવાય છે, અને તેનાથી ‘પરં શ્રેયઃ’ — પરમ કલ્યાણ — શક્ય બને છે. શંકરાચાર્યના મતે આ શ્રેય અંતે જ્ઞાનપ્રાપ્તિના દ્વાર સુધી લઈ જાય છે.

રામાનુજ અનુસાર દેવો પરમાત્માનાં જ શરીર કે અંગ છે, તેથી તેમની ઉપાસના ખરેખર પરમેશ્વરની જ આરાધના છે. આધુનિક દૃષ્ટિએ તેને પર્યાવરણ અને સામાજિક સહકારની ચેતના રૂપે પણ સમજી શકાય: પૃથ્વી પાસેથી જે લઈએ તેનું સન્માન અને પુનર્ભરણ પણ આપણું કર્તવ્ય છે.

આ શ્લોક અહંકારનો ઈલાજ છે — કોઈ પણ પોતાના બળે પૂર્ણ નથી, આપણે બધા એક વિશાળ પરસ્પરતાના અંગ છીએ.

સંદર્ભ

3.10માં પ્રજાપતિએ યજ્ઞને કામધેનુ કહ્યો હતો. હવે 3.11 તે યજ્ઞવ્યવસ્થાનો મૂળ સિદ્ધાંત કહે છે — દેવો અને મનુષ્યોનું પરસ્પર પોષણ. ત્યારબાદ 3.12માં કહેવાશે કે જે પાછું આપ્યા વિના ભોગવે છે તે ચોર છે.

જીવન-બોધ

જીવન લેવડદેવડથી ફૂલેફાલે છે. પ્રકૃતિ, સમાજ અને પરિવાર પાસેથી જે મેળવો તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહી પાછું આપો; સાચી સમૃદ્ધિ પરસ્પર પોષણમાં છે.

મુખ્ય શબ્દો

દેવ
પ્રાકૃતિક અને દિવ્ય શક્તિઓ — અગ્નિ, વાયુ, ઇન્દ્ર વગેરે
ભાવના
પોષણ, સંતુષ્ટ કરવું, ઉન્નત કરવું
શ્રેયસ્
પરમ કલ્યાણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક