ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 14

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ .
yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ ॥

અર્થ

પ્રાણીઓ અન્નથી ઉત્પન્ન થાય છે અને જીવે છે, અન્નની ઉત્પત્તિ વર્ષાથી થાય છે, વર્ષા યજ્ઞથી થાય છે, અને યજ્ઞ કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દાર્થ

  • अन्नात् – અન્નથી
  • भवन्ति – ઉત્પન્ન થાય (જીવે) છે
  • भूतानि – પ્રાણીઓ
  • पर्जन्यात् – વર્ષાથી
  • अन्नसम्भवः – અન્નની ઉત્પત્તિ
  • यज्ञात् – યજ્ઞથી
  • भवति – થાય છે
  • पर्जन्यः – વર્ષા
  • यज्ञः – યજ્ઞ
  • कर्मसमुद्भवः – કર્મથી ઉત્પન્ન

અન્વય

भूतानि अन्नात् भवन्ति; अन्नसम्भवः पर्जन्यात् (भवति); पर्जन्यः यज्ञात् भवति; यज्ञः कर्मसमुद्भवः (भवति) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક નિર્ભરતાની એવી સાંકળ ખોલે છે જે થાળીના ભોજનને સમગ્ર સૃષ્ટિ-વ્યવસ્થા સાથે જોડે છે. પ્રાણીઓ અન્નથી ઉત્પન્ન થાય છે; અન્ન વર્ષાથી થાય છે; વર્ષા યજ્ઞથી થાય છે; અને યજ્ઞ કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે. દરેક કડી આગળની કડી પર ટકેલી છે, અને સાંકળ કોઈ દૂરના સ્વર્ગમાં નહીં, પણ પોતાની ફરજ બજાવવાના નમ્ર કર્મમાં પૂરી થાય છે.

પહેલી કડીઓ સહેલાઈથી દેખાય છે. દરેક જીવંત શરીર અન્નથી પોષાય છે, અને અન્ન ત્યારે જ ઊગે છે જ્યારે વર્ષા થાય છે. વધુ સૂક્ષ્મ દાવો એ છે કે વર્ષા યજ્ઞ પર આધારિત છે. વૈદિક સમજમાં યજ્ઞ એ દેવતાઓને પ્રસન્ન કરતા જે તત્ત્વોનું સંચાલન કરે છે, અને તેમની કૃપા ઋતુ-વર્ષા રૂપે પાછી ફરતી. શંકરાચાર્ય અહીં યજ્ઞને ઋત્વિજો અને ગૃહસ્થોના યજ્ઞકર્મથી ઉત્પન્ન અદૃશ્ય પુણ્ય, ‘અપૂર્વ’, તરીકે સમજાવે છે, જે વર્ષા આપે છે. રામાનુજ માને છે કે ભગવાન આ બધી પ્રક્રિયાઓમાં અંતર્યામી રૂપે રહેલા છે અને દેવતાઓ તેમનાં સાધન છે, તેથી આ ચક્ર અંતે તેમનું જ શાસન છે. મધ્વાચાર્ય ઉમેરે છે કે દેવતાઓ વિષ્ણુને આશ્રિત રહીને જ કાર્ય કરે છે.

આધુનિક વાચક એમ ન માને કે વિધિથી વરસાદ આવે, તો પણ આ શ્લોક તેના સ્થાયી અર્થમાં વાંચી શકાય છે. વર્ષા, માટી, શ્રમ, સંભાળ અને કૃતજ્ઞતા મળીને આપણા હાથમાં અન્ન પહોંચાડે છે. ચોખાનો એક દાણો આપણા સુધી પહોંચે તે પહેલાં તડકો, પાણી, ખેડૂતની પીઠ, વેપારીની ગાડી અને રસોઈયાના હાથમાંથી પસાર થઈ ચૂક્યો હોય છે. આ જોઈ શકવું ઋણભાવ જગાડે છે, અને ઋણભાવ જ યજ્ઞનું મૂળ છે.

કર્મ, છેલ્લી કડી, એ જ કડી છે જે આપણા પોતાના હાથમાં છે. આપણે વાદળોને આદેશ આપી શકતા નથી, પણ જમીન, પાણી, કામ અને સમાજ પ્રત્યે જવાબદારીથી કર્મ કરી શકીએ છીએ. જે સમાજમાં બધા પાક લે છે અને કોઈ ખેતરની સંભાળ લેતું નથી, તે કોઈ ને કોઈ રૂપે વર્ષા રૂઠી જવાનો અનુભવ કરે જ છે. આજની પાણીની અછત અને બદલાતી ઋતુઓ આ જ ચેતવણી આપે છે.

આ શ્લોક 3.15ની ભૂમિકા બનાવે છે, જે કર્મને વેદ અને અવિનાશી બ્રહ્મ સુધી લઈ જાય છે, અને 3.16ની પણ, જે કહે છે કે આ ચક્રને ન ચલાવનાર વ્યર્થ જીવે છે. તે 15.14થી પણ ગુંજે છે, જ્યાં પ્રભુ કહે છે કે તેઓ જઠરાગ્નિ બનીને આપણે ખાધેલા અન્નને પચાવે છે.

સંદર્ભ

3.9થી યજ્ઞચક્રનો વિષય ચાલે છે. 3.13માં ભોજનની પવિત્રતા કહી; હવે 3.14 તે ભોજન અને જીવનની આખી કારણશૃંખલા ખોલે છે, અને 3.15માં તેનું મૂળ બ્રહ્મ સુધી પહોંચાડાય છે.

જીવન-બોધ

આપણું જીવન અસંખ્ય અદૃશ્ય શ્રમો પર ટકેલું છે. કૃતજ્ઞ રહો અને તમારા ભાગનું કર્મ પ્રામાણિકતાથી કરો, કારણ કે તમારી ક્રિયા પણ કોઈની જીવનશૃંખલાની કડી છે.

મુખ્ય શબ્દો

પર્જન્ય
વર્ષા, મેઘ
અન્ન
ભોજન; જીવનનો આધાર
કર્મસમુદ્ભવ
કર્મથી ઉત્પન્ન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક