ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 5

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt .
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ ॥

અર્થ

કોઈ પણ મનુષ્ય કોઈ પણ સમયે, એક ક્ષણ માટે પણ, કર્મ કર્યા વિના રહી શકતો નથી; કારણ કે પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન ગુણો સૌને વિવશ કરીને કર્મમાં જોડી રાખે છે.

શબ્દાર્થ

  • न – નહીં
  • हि – કારણ કે
  • कश्चित् – કોઈ પણ
  • क्षणम् – એક ક્ષણ
  • अपि – પણ
  • जातु – ક્યારેય
  • तिष्ठति – રહે છે
  • अकर्मकृत् – કર્મ કર્યા વિના
  • कार्यते – કરાવાય છે
  • अवशः – વિવશ, પરવશ
  • कर्म – કર્મ
  • सर्वः – સૌ
  • प्रकृतिजैः – પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન
  • गुणैः – ગુણો દ્વારા

અન્વય

हि कश्चित् जातु क्षणम् अपि अकर्मकृत् न तिष्ठति; हि सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः अवशः कर्म कार्यते ।

સમજૂતી

અહીં પ્રભુ જીવન વિશે એક સીધી વાત કહે છે. કોઈ પણ પ્રાણી એક ક્ષણ માટે પણ કર્મ કર્યા વિના રહેતું નથી. ‘ક્ષણમપિ’ શબ્દ વિચારીને મૂકેલો છે. શ્વાસ ચાલવો, પાચન, વિચારોની હલચલ, સપનાંનું વહેવું, આ બધું આપણી ઇચ્છા હોય કે ન હોય, ચાલતું રહે છે. બહારથી તદ્દન સ્થિર બેઠેલો માણસ પણ અંદરથી વિચારે છે, ઇચ્છે છે, યાદ કરે છે અને યોજનાઓ ઘડે છે.

કારણ આગળ કહ્યું છે: પ્રકૃતિથી જન્મેલા ગુણો, સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ દ્વારા દરેક પ્રાણી લાચાર બનીને કર્મમાં પ્રવૃત્ત કરાય છે. પ્રકૃતિના આ ગુણો શરીર અને મનને ગતિમાન રાખે છે, અને જે “હું કરનાર છું” એમ માને છે તે ઘણી વાર ગાડી કોણ ચલાવે છે એ બાબતે ભૂલ કરે છે. ‘અવશઃ’ શબ્દ અહંકારને ચૂપચાપ નમ્ર બનાવી દે છે.

શંકરાચાર્ય નિષ્કર્ષ કાઢે છે કે અજ્ઞાની માત્ર નિશ્ચય કરીને કર્મ છોડી શકતો નથી, કારણ કે તેનો સ્વભાવ તેને બાધ્ય કરે છે; જ્યારે આત્મજ્ઞાની જુએ છે કે ગુણો જ કર્મ કરે છે અને આત્મા તો તદ્દન અકર્તા છે. રામાનુજ ભાર મૂકે છે કે દેહધારી માટે કર્મ અનિવાર્ય છે, તેથી તેને ભગવદ્-આરાધના તરફ વાળી દેવું જ ડહાપણ છે, જેથી તે બંધનને બદલે મુક્તિનું સાધન બને. મધ્વાચાર્ય મુજબ જે બહારથી નિષ્ક્રિય લાગે છે તે પણ પ્રકૃતિ દ્વારા કાર્ય કરતી ભગવાનની ઇચ્છાને આધીન કર્મ જ કરી રહ્યો હોય છે.

વ્યવહારુ શીખમાંથી બચવું કઠિન છે. જે કહે છે “હું કંઈ નહીં કરું”, તે પણ કંઈક પસંદ કરી રહ્યો હોય છે, ઘણી વાર આળસ, જે પોતે તમોગુણનું કાર્ય છે. અધીરી રાહ, નકામું ભટકવું, ઇચ્છા અને ચિંતા કરવી એ પણ કર્મ જ છે, અને મોટે ભાગે નિષ્ફળ કર્મ. જ્યારે કર્મને મિટાવી શકાતું નથી ત્યારે સાચો પ્રશ્ન એ છે કે કર્મ કેવી ગુણવત્તાનું અને કયા હેતુનું છે. જે કર્મ સાત્ત્વિક ભાવથી, સેવાના હેતુથી થાય છે તે મનને હળવું કરે છે; જે લોભ કે આળસથી થાય છે તે મનને વધુ બાંધે છે.

આ જ આગળના શ્લોકોની ભૂમિકા છે, જ્યાં મનને અનુશાસિત કરવાની અને કર્મને યજ્ઞભાવે અર્પણ કરવાની વાત આવે છે. સાથે 14.5 અને 18.59–60માં પ્રભુ ફરી પાછા ફરે છે કે ગુણો કેવી રીતે બાંધે છે, અને કેવી રીતે અર્જુનનો પોતાનો સ્વભાવ તેને યુદ્ધ માટે લાચાર કરી દેત, ભલે તે ના પાડે.

સંદર્ભ

આગલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે માત્ર કર્મત્યાગથી સિદ્ધિ મળતી નથી. આ શ્લોકમાં તેઓ કારણ આપે છે કે કર્મત્યાગ શક્ય જ નથી, અને એ રીતે અર્જુનની પલાયનની દલીલને મૂળથી દૂર કરે છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં કર્મથી બચવાનો કોઈ ઉપાય નથી; તેથી પ્રશ્ન એ છે કે આપણું કર્મ કયા ભાવથી થઈ રહ્યું છે. પોતાના ગુણો અને ટેવો પ્રત્યે સજાગ રહો, જેથી તે આપણને અજાણતાં ચલાવે નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રકૃતિજ ગુણો
સત્ત્વ, રજસ્, તમસ્ — પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન ત્રણ ગુણો
અવશ
જે પોતાના વશમાં ન હોય, વિવશ
અકર્મકૃત્
કર્મ કર્યા વિના રહેનાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક