શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 34

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau .
tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau ॥

અર્થ

દરેક ઇન્દ્રિયના વિષયમાં રાગ અને દ્વેષ સ્થિત છે. મનુષ્યે તે બંનેના વશમાં ન આવવું જોઈએ, કારણ કે તે બંને તેના કલ્યાણમાર્ગના શત્રુ (લૂંટારા) છે.

શબ્દાર્થ

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य – દરેક ઇન્દ્રિયના
अर्थे – વિષયમાં
रागद्वेषौ – રાગ અને દ્વેષ
व्यवस्थितौ – સ્થિત છે
तयोः – તે બંનેના
वशम् – વશ
न आगच्छेत् – ન આવે
हि – કારણ કે
तौ – તે બંને
अस्य – તેના
परिपन्थिनौ – શત્રુ, માર્ગમાં બાધક

અન્વય

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ; तयोः वशं न आगच्छेत्; हि तौ अस्य परिपन्थिनौ ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં સ્વભાવની પ્રબળતા કહ્યા પછી ભગવાન તેનું વ્યવહારુ સમાધાન આપે છે. દરેક ઇન્દ્રિયનો પોતાના વિષય સાથે જે સંબંધ છે, તેમાં રાગ (આકર્ષણ) અને દ્વેષ (વિકર્ષણ) પહેલેથી છુપાઈને બેઠા છે. આંખ સુંદરને ઇચ્છે છે અને કુરૂપથી નફરત કરે છે; જીભ મીઠાને ચાહે છે અને કડવાથી દૂર ભાગે છે. આ ખેંચાણ અને ધક્કો જ આપણને ચલાવે છે.

ભગવાન કહે છે કે ઇન્દ્રિયો અને વિષયોનો ઉપયોગ પાપ નથી, પણ આ બંનેના ‘વશ’માં આવવું જોખમ છે. રાગ અને દ્વેષ ‘પરિપંથી’ છે, એટલે માર્ગમાં ઘાત લગાવીને બેઠેલા લૂંટારા, જે સાધકની શાંતિ અને વિવેક છીનવી લે છે. શંકરાચાર્યના મતે જે શાસ્ત્રવિહિત કર્મમાં લાગેલો છે, તેણે રાગ-દ્વેષના વશમાં ન આવી શાસ્ત્ર અનુસાર ચાલવું જોઈએ. રામાનુજ અનુસાર તેઓ મોક્ષમાર્ગના પ્રતિબંધક છે.

અહીં સમાધાન દમન નથી, જાગૃતિ છે. જ્યારે આપણે રાગ-દ્વેષને ઊઠતાં ઓળખી લઈએ છીએ, ત્યારે તે મુજબ કર્મ કરતાં પહેલાં એક ક્ષણનો વિવેક આવી જાય છે. આ જ સ્વતંત્રતાનો અવકાશ છે.

આજના જીવનમાં આ શ્લોક ટેવો, પ્રતિક્રિયાઓ અને આવેગોને ઓળખી તેમના અધીન ન થવાની ઉપયોગી શીખ છે.

સંદર્ભ

3.33માં કહ્યું કે સ્વભાવ પ્રબળ છે અને દમનથી કંઈ થતું નથી. 3.34 માર્ગ બતાવે છે — રાગ-દ્વેષના વશમાં ન આવવું. 3.35માં સ્વધર્મનો મહિમા આવે છે અને 3.36માં અર્જુન પૂછે છે કે માણસ પાપ કેમ કરે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ વસ્તુ પ્રત્યે તીવ્ર ખેંચાણ કે નફરત ઊઠે ત્યારે એક ક્ષણ રોકાઈને તેને જુઓ. પ્રતિક્રિયા પહેલાંની આ ક્ષણ જ તમારી સાચી સ્વતંત્રતા છે.

મુખ્ય શબ્દો

રાગ: આકર્ષણ, લગાવ
દ્વેષ: નફરત, વિકર્ષણ
પરિપંથી: માર્ગનો શત્રુ, લૂંટારો