ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 18

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ ॥

અર્થ

તે આત્મજ્ઞાનીને આ સંસારમાં કર્મ કરવાથી કોઈ પ્રયોજન સિદ્ધ થતું નથી, કર્મ ન કરવાથી કોઈ હાનિ નથી; અને સર્વ પ્રાણીઓમાં તેનો કોઈ સ્વાર્થ-સંબંધી આશ્રય નથી.

શબ્દાર્થ

  • न – નથી
  • एव – જ
  • तस्य – તેના માટે
  • कृतेन – કરવાથી
  • अर्थः – પ્રયોજન, લાભ
  • न – નથી
  • अकृतेन – ન કરવાથી
  • इह – અહીં
  • कश्चन – કોઈ
  • न च – અને નથી
  • अस्य – તેનો
  • सर्वभूतेषु – સર્વ પ્રાણીઓમાં
  • कश्चित् – કોઈ
  • अर्थव्यपाश्रयः – સ્વાર્થનો આશ્રય

અન્વય

इह तस्य कृतेन कश्चन अर्थः न एव, अकृतेन (अपि) न; अस्य सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः च न ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં આત્મતૃપ્ત પુરુષ માટે કર્તવ્યનો અભાવ કહ્યો હતો. હવે ભગવાન તેનું કારણ સ્પષ્ટ કરે છે. સામાન્ય માણસ કર્મ એટલે કરે છે કે તેનાથી કંઈક મેળવવું છે, અથવા એટલે નથી કરતો કે કંઈક ગુમાવવું નથી. પરંતુ જે અંદરથી પૂર્ણ છે, તેના માટે કર્મ કરવાથી કોઈ અપ્રાપ્ત વસ્તુ પ્રાપ્ત થતી નથી, અને ન કરવાથી કોઈ દોષ લાગતો નથી.

બીજી વાત વધુ સૂક્ષ્મ છે: ‘ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદર્થવ્યપાશ્રયઃ’. તેને પોતાના કોઈ સ્વાર્થ માટે કોઈ પ્રાણી પર નિર્ભર રહેવું પડતું નથી. તે ન કોઈ પાસે કંઈ ઇચ્છે છે, ન કોઈથી ડરે છે. તેનો સૌ સાથેનો સંબંધ પ્રેમનો છે, લેવડદેવડનો નહીં. શંકરાચાર્ય તેને જ્ઞાનીની પૂર્ણ કૃતકૃત્યતા કહે છે.

રામાનુજના મતે આવા યોગીનાં કર્મ સ્વાર્થપ્રેરિત રહેતાં નથી, પણ ઈશ્વરની આરાધના રૂપે ચાલતાં રહે છે. આ રીતે કર્મ અને અકર્મ બંને તેના માટે બંધનરહિત બની જાય છે.

આ શ્લોકનો સાર એ છે કે જ્યારે કર્મનો પ્રેરક ભય કે લોભ નહીં, પણ આત્મતૃપ્તિ હોય છે, ત્યારે જીવનમાં અનોખી સ્વતંત્રતા આવે છે.

સંદર્ભ

3.17માં આત્મરતિ વ્યક્તિ માટે કર્તવ્યનો અભાવ કહ્યો. 3.18 તેનું કારણ સમજાવે છે અને 3.19માં ભગવાન અર્જુનને નિષ્કર્ષ આપે છે કે છતાં અનાસક્ત થઈને કર્તવ્ય કરતા રહો.

જીવન-બોધ

જ્યારે કામ ભય કે લાલચથી નહીં, અંદરની પૂર્ણતાથી થાય છે, ત્યારે તે ભારહીન હોય છે. પોતાની પ્રેરણા તપાસો: શું તમે કંઈ મેળવવા માટે કરો છો કે આપી શકવાના આનંદથી?

મુખ્ય શબ્દો

કૃત
કરેલું કર્મ
અકૃત
ન કરેલું કર્મ
અર્થવ્યપાશ્રય
સ્વાર્થ માટે કોઈનો આશ્રય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક