શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 20

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ .
lokasaṃgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi ॥

અર્થ

જનક વગેરે જ્ઞાની રાજાઓ કર્મ દ્વારા જ પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા હતા. લોકકલ્યાણને જોતાં પણ તારે કર્મ કરવું જ ઉચિત છે.

શબ્દાર્થ

कर्मणा – કર્મ દ્વારા
एव – જ
हि – નિશ્ચે
संसिद्धिम् – સંપૂર્ણ સિદ્ધિને
आस्थिताः – પ્રાપ્ત થયા
जनकादयः – જનક વગેરે
लोकसंग्रहम् – લોકસંગ્રહ, લોકકલ્યાણને
एव अपि – પણ
सम्पश्यन् – ધ્યાનમાં રાખતાં
कर्तुम् – કરવા માટે
अर्हसि – યોગ્ય છે

અન્વય

जनकादयः कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः; लोकसंग्रहम् एव अपि सम्पश्यन् (त्वम्) कर्तुम् अर्हसि ।

સમજૂતી

ભગવાન હવે અર્જુનને આદર્શ તરીકે જનક વગેરેનું ઉદાહરણ આપે છે. જનક રાજા હતા, છતાં તેમને વિદેહ કહેવાયા, કારણ કે રાજ્યનો ભાર વહન કરતાં પણ તેઓ દેહાભિમાનથી મુક્ત હતા. તેમના જેવા અશ્વપતિ, અંબરીષ વગેરેએ પણ કર્મ કરતાં કરતાં જ પરમ સિદ્ધિ મેળવી. તેનો અર્થ એ છે કે મોક્ષ માટે કર્મ છોડવું અનિવાર્ય નથી.

શંકરાચાર્ય અહીં બે શક્યતાઓ સૂચવે છે: કાં તો જનક વગેરેએ કર્મ દ્વારા ચિત્તશુદ્ધિ મેળવી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું, અથવા જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયા પછી પણ લોકહિત માટે કર્મ ચાલુ રાખ્યું. બંને સ્થિતિમાં તેમનું કર્મ બંધનકારી ન બન્યું. રામાનુજ તેને કર્મયોગની જ સિદ્ધિના પ્રમાણ તરીકે લે છે.

‘લોકસંગ્રહ’ આ શ્લોકનો બીજો મહત્ત્વનો શબ્દ છે. તેનો અર્થ છે સમાજને ધર્મના માર્ગે બાંધી રાખવો, તેને વેરવિખેર થવાથી બચાવવો. મહાન માણસ જે કરે છે, લોકો તેનું અનુકરણ કરે છે; તેથી તેનું આચરણ બીજાઓ માટે દિશા બની જાય છે. અર્જુન જો કર્તવ્ય છોડશે તો બીજા લોકો પણ ભ્રમિત થશે.

આ રીતે કર્તવ્ય માત્ર અંગત મુક્તિનું સાધન નહીં, સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી પણ છે.

સંદર્ભ

3.19માં અનાસક્ત કર્મનો ઉપદેશ આપ્યા પછી ભગવાન ઐતિહાસિક ઉદાહરણ આપે છે. અહીંથી ‘લોકસંગ્રહ’નો વિચાર શરૂ થાય છે, જેને 3.21થી 3.26 સુધી વિસ્તારથી સમજાવ્યો છે.

જીવન-બોધ

તમારું આચરણ અજાણતાં જ બીજાઓ માટે ઉદાહરણ બને છે. તમારું કર્તવ્ય નિભાવીને તમે માત્ર પોતે આગળ વધતા નથી, સમાજને પણ સ્થિરતા આપો છો.

મુખ્ય શબ્દો

સંસિદ્ધિ: પૂર્ણ સિદ્ધિ, મોક્ષ સમાન અવસ્થા
જનક: વિદેહરાજ, કર્મયોગના આદર્શ જ્ઞાની રાજા
લોકસંગ્રહ: લોકકલ્યાણ અને સમાજને ધર્મમાં સ્થિર રાખવો