શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 26

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām .
joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran ॥

અર્થ

જ્ઞાની પુરુષે કર્મમાં આસક્ત અજ્ઞાનીઓની બુદ્ધિમાં ભ્રમ ઉત્પન્ન ન કરવો; પણ પોતે યોગભાવથી સર્વ કર્મો સારી રીતે આચરીને તેમની પાસે પણ કર્મ કરાવવું.

શબ્દાર્થ

न – ન
बुद्धिभेदम् – બુદ્ધિભેદ
जनयेत् – ઉત્પન્ન કરે
अज्ञानाम् – અજ્ઞાનીઓનો
कर्मसङ्गिनाम् – કર્મમાં આસક્ત
जोषयेत् – પ્રેરે, કરાવે
सर्वकर्माणि – સર્વ કર્મોને
विद्वान् – જ્ઞાની
युक्तः – યોગયુક્ત
समाचरन् – સારી રીતે કરતાં

અન્વય

विद्वान् युक्तः (सन्) सर्वकर्माणि समाचरन्, कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानां बुद्धिभेदं न जनयेत्; जोषयेत् ।

સમજૂતી

આ શ્લોક જ્ઞાનીની કરુણામય મર્યાદા બતાવે છે. શક્ય છે કે જ્ઞાની જાણતો હોય કે આત્માના સ્તરે બધું પૂર્ણ છે અને કર્મ માત્ર ગુણોની રમત છે; પણ જો તે આ જ વાત કર્મમાં લાગેલા અજ્ઞાનીઓને સંભળાવે, તો તેઓ દિશા ગુમાવી શકે. તેઓ કર્મ પણ છોડી દેશે અને જ્ઞાન પણ નહીં પામે. આ જ ‘બુદ્ધિભેદ’ છે.

તેથી જ્ઞાનીએ પોતે ‘યુક્ત’, એટલે યોગસ્થિત રહીને કર્મો સારી રીતે કરવાં જોઈએ અને પોતાના આચરણથી બીજાઓને કર્મમાં પ્રેરિત રાખવા જોઈએ. શંકરાચાર્યના મતે અધિકારી અનુસાર શિક્ષણ આપવું જ યોગ્ય છે, તૈયારી વિના ઊંચાં તત્ત્વો સંભળાવવાં હાનિકારક છે. રામાનુજ તેનો અર્થ એમ કરે છે કે જ્ઞાની કર્મયોગનો મહિમા બતાવીને સૌને તેમાં સ્થિર રાખે.

આ શિક્ષા આજે પણ અમૂલ્ય છે. સારો શિક્ષક વિદ્યાર્થીની સમજ અનુસાર જ વાત કરે છે. ઉપદેશ ત્યારે જ ઉપયોગી થાય છે જ્યારે સાંભળનાર તેને પચાવી શકે.

જ્ઞાનીનું આચરણ દયાળુ હોય છે: તે કોઈને ઉતાવળમાં તેની વર્તમાન સમજમાંથી ખેંચી કાઢતો નથી, પણ સાથે ચાલીને ધીમે ધીમે ઉપર ઉઠાવે છે.

સંદર્ભ

3.25માં જ્ઞાનીના લોકસંગ્રહાર્થ કર્મની વાત કરી. 3.26 તેમાં ઉમેરે છે કે તે બીજાઓની શ્રદ્ધા ન હલાવે. 3.27થી ભગવાન કર્તૃત્વના સાચા સ્વરૂપ તરફ આગળ વધે છે.

જીવન-બોધ

કોઈને તેની વર્તમાન સમજમાંથી ઝટકાથી હટાવવો એ મદદ નથી. ઉદાહરણ બનીને, ધીરજ અને સહાનુભૂતિ સાથે બીજાઓને આગળ વધારો.

મુખ્ય શબ્દો

બુદ્ધિભેદ: સમજમાં ભ્રમ કે ડગમગાહટ
કર્મસંગી: કર્મમાં આસક્ત વ્યક્તિ
જોષયેત્: પ્રેમપૂર્વક કર્મમાં લગાડે